شما هنوز عضو یا وارد سایت نشده اید. عضویت / ورود 


تقويم شهرسازي
امتیاز موضوع:
  • 2 رای - 3.5 میانگین
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
مدیریت شهری و پدافند غیرعامل
#1
مقدمه
پدافند غيرعامل در كليه فرهنگ‌ها و سرزمین ها از ديرباز مطرح بوده است. در کشور ما نیز در رابطه با پدافند غيرعامل بخش‌هاي مختلفي از سازمان‌ها دست به فعاليت زده اند اما هيچ يك انسجام لازم را نداشته‌اند تا سال ۸۱ كه مقام معظم رهبري دستور تشكيل سازمان پدافند غيرعامل را صادر كردند و امروز شاهد فعالیت‌هاي اين سازمان هستيم.
بر این اساس راهبردها، سیاست های ملی و سازوکارهای قانونی در جایگاه پدافند غیر عامل در افق ایران ۱۴۰۴ و در قانون برنامه چهارم توسعه دیده شده است و بر رعايت اصول پدافند غيرعامل در طراحي و اجراي طرح‌هاي حساس، مهم، تاسيسات زيربنايي و ساختمان‌هاي حساس و شريانات مهم كشور به منظور پيشگيري از مخاطرات طبيعي و ساير امور تاكيد شده است.
پدافند غيرعامل مربوط به جنگ يا صلح نيست بلكه يك آمادگي براي مقابله با حوادث و بلاياي مختلف طبيعي وغيرطبيعي است پس لزوم آگاهي در مورد آن يك ضرورت است.
شايد علت عدم شناخت مردم عدم برخورد سيستماتيك با موضوع پدافند غيرعامل بوده كه امروز اين واژه تبديل به يك واژه نظامي شده است و در صورتي كه يك مسئله مهم و ضروري در زندگي اجتماعی و شهری است.
 
تعریف پدافند غيرعامل (Passive Defence)
مجموعه اقدامات، فعاليت‌ها و روشهايي كه به منظور كاهش مخاطرات، خسارت‌ها، پايدارسازي و ايمن سازي محيطي و مديريتي به اجرا گذاشته مي‌شود و شامل موانع طبيعي و غير طبيعي و دفاع غير نظامي است، مفهوم پدافند غيرعامل را تشكيل مي‌دهد.
به بیان ديگر هر اقدام غیر مسلحانه‌ای که موجب کاهش آسیب‌پذیری نیروی‌انسانی، ساختمان‌‌ها، تاسیسات، تجهیزات، اسناد و شریان‌های کشور در مقابل عملیات خصمانه و مخرب دشمن گردد، پدافند غیرعامل گفته می‌شود.
از سوی دیگر سياستهاي اصلي پدافند غير عامل مبتني بر بقا و حفظ امنيت بوده و هدف کلي پدافند غيرعامل، ايمن سازي و کاهش آسيب پذيري زيرساخت هاي مورد نياز مردم به ویژه در شهرها است، تا بتدريج شرايطي را براي امنيت ايجاد نمايد و در واقع پدافند غير عامل مربوط به دوران صلح است که خود باعث کاهش هزينه ها،جلوگيري از اتلاف وقت ، انرژي و بالا بردن ضريب امنيت در جامعه است. 
 
اصول پدافند غيرعامل
موضوعیت پدافند غيرعامل را بخشي از خسارات و صدمات وارده از حملات هوايي- موشکي، مربوط به اصابت بمب يا هر نوع پرتابه ديگري و ايجاد انفجار توسط آنها بدانیم که در لحظه وقوع حادث مي‌گردد و اغلب موارد، خسارات و صدمات مربوط به پيامدهاي اين حملات از خسارات ناشي از انفجار اوليه به مراتب بيشتر مي‌باشد و با رعايت اصول پدافند غيرعامل و اجراي طرح‌هاي مربوطه مي‌توان ضمن کاهش خسارات اوليه از بروز خسارات و صدمات بعدي جلوگيري نموده و يا تاثير آنها را تا حد بسيار زيادي کاهش داد. اصول اوليه پدافند غيرعامل، ساده و تقريباً ثابت بوده ولي کاربرد اين اصول در موارد مختلف تفاوت داشته و در مواردي پيچيده و مشکل مي‌شوند.
در اكثر منابع علمي و نظامي دنيا اصول و يا موضوعات پدافند غيرعامل شامل ۶ الي ۷ اقدام مي‌باشد، كه در طراحي و برنامه‌ريزي‌ها و اقدامات اجرايي دقيقاً مي‌بايست مورد توجه قرار گيرد.
۱. استتار Camouflage
۲. اختفاء Concealment
۳. پوشش Cover
۴. فريب Deception
۵. تفرقه و پراكندگي Separation & Dispersion
۶. مقاوم‌سازي و استحكامات Hardening
۷. اعلام خبر Early Warning
 
اهداف پدافند غيرعامل
۱- كاهش قابليت‌ و توانايي سامانه‌هاي شناسايي، هدف يابي و دقت هدف‌گيري تسليحات آفندي دشمن.
۲- بالا بردن قابليت‌ بقا، استمرار عمليات و فعاليت‌هاي حياتي و خدمات رساني مراكز حياتي، حساس و مهم نظامي و غير نظامي كشور در شرايط وقوع تهديد، بحران و جنگ.
۳- تقليل آسيب پذيري و كاهش خسارت و صدمات تاسيسات، تجهيزات و نيروي انساني مراكز حياتي، حساس و مهم نظامي و غير نظامي كشور در برابر تهديدات و عمليات دشمن.
۴- سلب آزادي و ابتكار عمل از دشمن.
۵- صرفه جوئي در هزينه‌هاي تسليحاتي و نيروي انساني.
۶- فريب و تحميل هزينه بيشتر به دشمن و تقويت بازدارندگي.
۷- افزايش آستانه مقاومت مردم و نيروي خودي در برابر تهاجمات دشمن.
۸-حفظ روحيه و انسجام وحدت ملي و حفظ سرمايه‌هاي ملي كشور.
۹- حفظ تماميت ارضي، امنيت ملي و استقلال كشور.
 
برخی اقدامات سيستمي در پدافند غیر عامل
اقدامات پيش بيني شده خاص در مرکز براي مواجهه با شرايط بحراني شامل شرح وظايف و فعاليتها در زمان قبل، حين و بعد از جمله.
 
۱ - مكان يابي Location
يكي از اقدامات اساسي و عمده پدافند غيرعامل، انتخاب محل مناسب مي‌باشد. به عنوان نمونه ايجاد تاسيسات حياتي و حساس در كنار بزرگراه‌ها، جاده‌هاي اصلي، كنار سواحل دريا، رودخانه‌ها و نزديكي مرزها موجب سهولت شناسايي و هدف‌يابي آسان آنها توسط دشمن مي‌گردد. زيرا تاسيسات احداث شده در چنين محل‌هايي را نمي‌توان از ديد دشمن مخفي نگاهداشت و آسيب‌پذيري آن در برابر تهديدات افزايش مي‌دهد.
 
۲ - آمايش سرزميني Spatial
تنظيم و برنامه‌ريزي كمي و كيفي يك موضع نظیر تاسیاست مختلف شهری، مكان (واحدهاي خرد و كلان) با در نظر داشتن شرايط و عوامل سياسي نظامي، امنيتي، اقتصادي، اجتماعي، اقليمي در سطح كلان و سيع مي‌باشد. از مهمترين ويژگي‌هاي آن نگرش همه جانبه به مسائل، آينده نگري و دورانديشي و نتيجه‌گيري‌هاي مكاني از محتويات استراتژي توسعه ملي مي‌باشد.
آمايش سرزميني، بهترين، دقيق‌ترين و ظريف‌ترين طرز انتقال عاقبت‌انديشي منطقي و ملي حكومت بر سرزمين يا فضاي حياتي (واحدهاي خرد و كلان) در چارچوب عدالت است.
در كشورهاي اروپايي مفهوم آمايش سرزميني ابتدا مفهوم دفاعي دارد و سپس مفهوم توسعه‌اي پيدا مي‌كند، قبل از ساخت بزرگراه، نيروگاه، سد و زير ساخت‌هاي كليدي موضوع در كميته‌هاي نظامي و دفاعي مطرح مي‌گردد و پس از بررسي لازم و اعمال ملاحظات دفاعي و امنيتي نسبت به ساخت آنها اقدام مي‌گردد.
 
۳ - اعلام خبر Early Warning
آگاهي و هشدار به نيروهاي خودي مبني بر اينكه عمليات تعرضي قريب الوقوع دشمن، نزديك مي‌باشد، اين هشدار كه براي آماده شدن است چند دقيقه، چند ساعت، چند روز و يا زمان طولاني‌تر از آغاز مخاصمات اعلام مي‌گردد.
 
۴ - قابليت بقاء survivability
توانائي يك شهر به نحوي كه در مقابل حمله استقامت كند و ضمن تحمل آن قادر باشند به نحو موثري به وظايف محوله خود عمل نمايند، اين توانايي عمدتاً در نتيجه دفاع عامل و غيرعامل به دست مي‌آيد.
 
۵ - استحكامات Fortification
ايجاد هرگونه حفاظي كه در مقابل اصابت مستقيم بمب، راكت، موشك، گلوله، توپخانه، خمپاره و يا تركش آنها مقاومت نموده و مانع صدمه رسيدن به نفرات تجهيزات يا تاسيسات گرديده و اثرات تركش و موج انفجار را بطور نسبي خنثي نمايد.
 
۶ - دسترسي‌ها  
دسترسي‌ها به معني راه‌ها و فضاهاي عبوري و ارتباطي است و در انواع و مقياس‌هاي مختلف قابل طرح است. خطوط ارتباطي يک موقعيت حساس به محيط بيروني بايد تابع ضوابطي باشد که خصوصيات تهديدات، منجر به اختلال در تردد و يا حذف تردد شود.
 
۷ - آموزش و فرهنگ سازي 
مسئولين تصميم‌گيرندگان و کليه افرادي که به نحوي در سياستگذاري تهيه اجراي طرح‌هاي پدافندي غيرعامل سهيم مي‌باشند، لازم است متناسب با نياز از آ‌موزش‌هاي لازم برخوردار گردند. ارائه آموزش با تشکيل دوره‌هاي آموزشي مختلف، در مراکز آموزش نظامي و غيرنظامي ميسر مي‌باشد.
 
آيا مي توان پدافند غير عامل و مديريت بحران را يکي دانست؟
مديريت بحران بسيار گسترده بوده بگونه اي که مي توان اين گونه تصور کرد که يک دايره وسيعي تحت نام مديريت بحران وجود دارد و در واقع يک چارچوب است که مي توان هر محتوايي را وارد آن کرد و به مديريت آن پرداخت. در اين چارچوب مي شود يک حادثه مانند زلزله را قرار داد يا مي توان مبحث دفاع و جنگ را پيگيري کرد. مديريت بحران با سازماندهي در ارتباط است. سازماندهي در جنگ شکل خاصي دارد و در حوادث طبيعي هم شکل ديگري به خود مي گيرد. در هر دو بحث به فرماندهي، مديريت، عمليات، پشتيباني و لجستيک نياز است، اما اين دو در محتوا متفاوت هستند.
 مديريت بحران را مي توان با دو بينش جديد و قديمي که وجود دارد، بررسي کرد. در بينش قديمي، مديريت بحران بيشتر با عمليات مرتبط بوده و توجهي به سياستگذاري و برنامه ريزي نمي شد، در واقع اين گونه تصور مي شد که مديريت بحران فقط عمليات است و در اين ديدگاه، حضور تيم هاي امداد و نجات، اورژانس، هلال احمر و... و عمليات انجام گرفته توسط آنان مساوي با مديريت بحران بود. اما در حال حاضر، جنس کار و نگرش تغيير يافته است. در نگرش جديد، تدوين دکترين، سياستگذاري علمي، آمايش سرزمين به صورت تخصصي، تدوين راهبردها ومديريت صحيح پروژه ها اهميت دارندکه اگر سياستگذاري درست نبوده و ساختار مناسبي هم وجود نداشته باشد با وجود استفاده از بهترين امکانات، مديريت بحران ناموفق و عقيم خواهد بود.
چرخه مديريت بحران از پيشگيري و کاهش مخاطرات شروع مي شود، آمادگي، مقابله و بازسازي مراحل بعدي چرخه مديريت بحران هستند. اقدامات انجام شده در مراحل مختلف متفاوت است، در بحث پيشگيري به دنبال آن هستيم تا از ايجاد يک حادثه جلوگيري نماييم و کاهش مخاطرات شامل انجام کارهايي است تا بعد از بروز حادثه، عوارض کمتري حاصل شود، که با پيشگيري متفاوت است.برخي اوقات، دو مورد فوق، خلط موضوع مي شوند.
در علم جديد مديريت بحران، پيشگيري و کاهش مخاطرات از هم جدا شده اند، کاهش مخاطرات در حوادث جنگي بيشتر به کار مي آيد. در قسمت مقابله هم وارد مبحث عمليات مي شويم که خود شامل ۱۶ نوع عمليات مي شود. مخابرات، شريان هاي حياتي، نفت و گاز، آواربرداري، تامين غذا، اسکان اضطراري، سرپناه و ديگر موارد جزء اين ۱۶ عمليات هستند. فاز آمادگي قبل از مقابله صورت مي پذيرد و اقدامي نرم افزاري است، که شامل آموزش به مديران و پرسنل مي شود. فاز بازسازي هم آخرين مرحله است، که شامل احيا، مرمت و بازسازي بناها، تاسيسات صنعتي و باز تواني رواني انسانهاست. فرآيند مديريت بحران از تدوين دکترين، انجام سياستگذاري و تدوين استراتژي آغاز مي شود. در اين بين بايد تهديد شناسي مناسب صورت بگيرد و نقشه خطر پذيري تدوين شود، تهيه نقشه خطرپذيري کشور يکي از ضروريات است و بايد اقدام لازم توسط تمامي دستگاههاي اجرائي صورت بگيرد، اگر اين نقشه تهيه نشود در مراحل بعدي دچار مشکل خواهيم شد. مراحل بعدي نيز شامل عمليات، آموزش و مانور مي شود.
اهداف مديريت بحران در پدافند غير عامل: جنگ، حوادث جنگي و تروريستي داراي محتواي بسيار غني و علمي مي باشند، انواع جنگ ها، انواع سلاح ها، انواع مختلف صنايع دفاعي و غيره خود گواه اين مساله است، در واقع دفاع عامل به شدت در حال گسترش است. آفند ديگري هم نام برديم تحت عنوان آفند غير عامل که حدود ۶۰ نوع جنگ راشامل مي شود.
مديريت بحران به پدافند و علم پدافند چارچوبي مناسبي مي دهد، با اين چارچوب، مبدا و مقصد مشخص مي شود و تا با سازماندهي مناسب و استفاده مناسب از منابع موجود علمي، انساني، سخت افزاري و نرم افزاري بتوانيم به اهدافمان در هر نوع از جنگ برسيم. 
خلا هاي اصلي که در مديريت بحران چه در کشورما و چه در سطح جهاني وجود دارد، شامل: ۱- بينش مديران به پدافند غير عامل و مديريت بحران يکي از خلا هاي مهم محسوب مي شود. براي اصلاح و مناسب سازي اين بينش بايد اقدامات لازم انجام شود. مهمترين مساله در مديريت بحران، فرآيند مديريت بحران است که متاسفانه در گذشته توجه لازم بدان نمي شد و اغلب به فکر جنبه هاي ديگر آن بوديم، در حالي که بايد چارچوب اصلي را جدي تر بگيريم.
۲ - تهديد شناسي: در عرصه تهديد شناسي بايد چارچوب و بستر لازم را شناسايي و فراهم نماييم. خوشبختانه در زمينه تهديد شناسي از نقاط قوت مناسبي سود مي بريم، هر چند مي بايست نقشه هاي کاربردي و عملياتي اين تهديدها را تهيه کنيم. ۳- بايد مديريت را به صورت کلان جدي بگيريم. در قرآن و نهج البلاغه، تدبير و مديريت تاکيد فراوان شده اند و بايد جدي گرفته شوند. جنس فرامين قرآني و ائمه از جنس تدبير است. و مورد آخر که فرعي است و در دل خلاهاي ديگر هم جاي مي گيرد اين است که جمهوري اسلامي به شدت در حال توسعه است، اگر تدبير لازم را براي توسعه و بحران نينديشيم به شدت دچار بحران خواهيم شد. مديريت توسعه بدون توجه به مديريت بحران، کشور را دچار چالش خواهد کرد. برنامه پنجم توسعه از اين لحاظ نيازمند واکسينه شدن است. بنابر اين الويتهاي زير به اين امر اختصاص داده مي شود:
اولويت اول اين است که به صورت کاملا اجباري و الزامي، همه مديران استراتژيک کشور و بعد مديران مياني نسبت به مديريت بحران چه در عرصه حوادث طبيعي و چه در عرصه حوادث جنگي و صنعتي توجيه شوند و در اين زمينه فرهنگ سازي شود که در اين زمينه اقدامات خوبي توسط سازمان پدافند غير عامل در کشور آغاز شده و ضرورت دارد تداوم يافته و استمرار داشته باشد.
دومين اولويت که در دل اولويت اول است، اين است که مديريت توسعه، همکار و هماهنگ با مديريت بحران است و در واقع لازم و ملزوم يکديگر هستند، اين دو مديريت در کنار يکديگر موجب توسعه پايدار خواهند شد. اولويت سوم هم تهديد شناسي است، که قبلا درباره آن توضيح داده ام. برنامه ها براي عمل به مديريت بحران بر اساس اولويت هاي گفته شده ترسيم مي شوند،در درجه اول بايد به آموزش مديريت بحران در سطح مديران استراتژيک توجه جدي شود. در اقدام بعدي مديران مياني و تاکتيکي را آموزش داد. اين آموزش ها بايد در دو سطح انجام شودتا با اين آموزش ها، نگرش و بينش کافي به اين مديران داده شود. نوع آموزش هم بايد فرق کند. آموزش بايد مبتني بر خود مديران باشد، نه آموزش هاي تئوريک، اين آموزش ها بايد کاربردي باشند و مديران به شدت درگير اين آموزش ها شوند و در نهايت اين آموزش ها منجر به طراحي برنامه مديريت بحران دستگاه ها ي اجرائي در تمام سطوح در سطح کشور گردد.
 
دفاع شهري
در منابع لاتين عبارت «دفاع غيرنظامي» يا «دفاع شهري» برابر با عبارت civil Defence  است. دفاع غيرنظامي «حفاظت از غير نظاميان در شرايط جنگي» بوده و از اين رو مشتمل بر بخشي از دفاع ملي است که در پي تمهيدات لازم به منظور کسب آمادگي کافي در برابر هرگونه حمله احتمالي يا باج خواهي از يک کشور ايجاد مي‌گردد. طبق اين تعريف، دفاع غير نظامي بايد «ايمني جمعيت غيرنظامي کشور و ادامه حيات آنان (در زمان جنگ) را تضمين نمايد». از اين رو دفاع غيرنظامي به صورت سيستماتيک اهداف زير را دنبال مي‌نمايد:
۱- مجموعه تمهيدات دفاع عامل و غيرعامل براي افراد و تاسيسات غيرنظامي 
۲- مجموعه فعاليت‌هاي که مي‌توان با انجام آن از بروز و استمرار سوانحي که جان و مال مردم را تهديد مي‌کند جلوگيري نمود و يا در صورت بروز، آثار ناشي از آن‌را کاهش داد
۳- کاهش خسارات مالي و صدمات جاني وارده بر غيرنظاميان در اثر حوادث طبيعي يا حوادث غيرطبيعي
۴- به حداقل رسانيدن آثار حاصل از حملات نظامي بر جمعيت غيرنظامي
۵- مقابله فوري با شرايط اضطراري حاصل از حملات نظامي بر جمعيت غيرنظامي
۶- بازيابي و برقراري تسهيلات و خدمات به آسيب ديدگان در نتيجه حملات نظامي بر جمعيت غيرنظامي.
 
دفاع غير عامل شهری
دفاع غير عامل شهری در واقع مجموعه تمهيدات،اقدامات و طرح‌هايي است كه با استفاده از ابزار، شرايط و حتي‌المقدور بدون نياز به نيروي انساني در شهر به صورت خود اتكا صورت‌ گيرد. چنين اقداماتي از يك سو توان دفاعي مجموعه را در زمان بحران افزايش داده و از سوي ديگر پيامدهاي بحران را كاهش و امكان بازسازي مناطق آسيب‌ديده شهری را با كمترين هزينه فراهم مي‌سازد. در حقيقت طرح‌هاي پدافند غيرعامل قبل از انجام مراحل تهاجم و در زمان صلح تهيه و اجرا مي‌گردند. با توجه به فرصتي كه در زمان صلح جهت تهيه چنين طرح‌هايي فراهم مي‌گردد،ضروري است اين قبيل تمهيدات در متن طراحي‌ها لحاظ گردند. به‌كارگيري تمهيدات و ملاحظات پدافند غيرعامل علاوه بركاهش شديد هزينه‌ها، كارآيي دفاعي طرح‌ها، اهداف و پروژه‌ها را در زمان تهاجم دشمن بسيار افزايش خواهد داد. با پيچيده تر شدن جنگ‌ها و بكارگيري تكنولوژي و فن‌آوري در جنگ‌هاي نوين، پدافند غير عامل نيز چهره‌هاي متفاوتي را به خود گرفته است. امروزه مردم براي ادامه زندگي نيازمند خدمات متفاوتي هستندو احتياج به محيط آرام و قابل سكونت درون شهرها دارند و بايستي ايمني و آسايش كافي داشته باشند. درحال حاضر عمده‌ترين هدف پدافند غيرعامل، ايمن سازي و كاهش آسيب‌‌پذيري زيرساخت‌هاي مورد نياز مردم است تا بتدريج شرايطي را براي امنيت ايجاد نمايد. اين‌گونه اقدامات مهم در اكثر كشورهاي دنيايا انجام شده و يا در حال اقدام است. اين اقدامات اگر به صورت يك برنامه ريزي و با طراحي در توسعه کشور (توسعه پايدار) نهادينه شود، خود‌به‌خود بسياري از زير ساخت‌هايي كه ايجاد مي‌شود، در ذات خود ايمني خواهند داشت .براي اصلاح‌ زيرساخت‌هاي فعلي هم مي‌توان با ارائه راهكارهايي مثل مهندسي مجدد، آنها را مستحكم كرد.
 
تهيه سند شهری جامع پدافند غيرعامل
سند شهری جامع پدافند غير عامل به عنوان راهكار و نقشه راه در اختيار سازمان‌هاي مختلف مدیریت شهری قرار مي‌گيرد.
سند شهری پدافند غير عامل مجموعه اقدامات، فعاليت‌ها و روش‌هايي است كه به منظور كاهش مخاطرات، خسارت‌ها و نيز پايدار سازي و ايمن‌سازي محيط های شهری به اجرا گذاشته مي‌شود.
بر اساس این سند مراکز و کمیته ‌هاي علمي و اجرایی در زمينه پدافند غير عامل از جمله مرکز پیشگیری و مدیریت بحران شهر در دستور كار قرار می گیرد.
 
تدوین چشم‌انداز پافند غیر عامل شهر
در واقع چشم‌انداز پدافند غیر عامل شهر تصويري از آينده شهر است كه باید در زمان مشخص و بر اساس برنامه‌ريزي دقيق به آن دست يابد.
چشم‌انداز بايد داراي توصيفي روشن، قابل درك، الهام بخش، برانگيزاننده و وفاق آفرين از يك سازمان در افق زماني معين باشد كه آينده‌اي مطلوب، واقع‌گرا، تحقق پذير و جذاب را براي آن به تصوير بكشد و چگونگي اجراي موفق ماضروری است.موريت را در افق مورد نظر مشخص كند.
همه اطلاعاتي كه در چشم‌انداز پدافند غیر عامل شهر تدوين و استخراج مي‌شود، بايد با سند چشم‌انداز ۲۰ ساله كشور و طرح جامع شهر به طور كامل هماهنگي و تطابق داشته باشد.
لذا بايد در چشم‌انداز پدافند غیر عامل شهر تمام خطراتي كه اين شهر را تهديد مي‌كند در نظر بگيريم.
 
تدوین برنامه پیشگیری در بحران های شهری
وظیفه مدیریت شهری در بحران ها تقليل خسارات مالي و صدمات جاني وارده بر غير نظاميان در جنگ يا در اثر حوادث طبيعي نظير سيل، زلزله، طوفان، آتش‌فشان، آتش‌سوزي و خشكسالي مي‌باشد و می تواند شامل چهار عنوان ذيل باشد:
۱- اقدامات پيشگيرانه و كاهش دهنده (Mitigation)
۲- آماده سازي و امداد رساني (Preparation)
۳- هشدار و اخطار (Response)
۴- باز سازي مجدد (Recovery)
لذا تدوین برنامه پیشگیری برای کاهش آسیب پذیری ها از الزامات اصول پدافند غیر عامل در توسعه شهری است که باید مورد بررسی و دقت قرار گیرد.
 
طبقه بندی تأسيسات و ابنيه‌هاي فني شهر از منظر پدافند غیر عامل
چنين به نظر مي‌رسد كه از اولین فعالیت های ابتدایی در تنظیم برنامه های پدافند غیر عامل شهر این باشد که باید تأسيسات و ابنيه‌هاي فني دو بخش نظامي و غيرنظامي احداث گرديده و يا توسعه يافته در شهر را با انجام مطالعات و بررسي‌هاي ژئوپلتيكي، طرح‌هاي آمايش سرزمين و طرح‌هاي آمايش دفاعي بر اساس سطوح زیر طبقه بندی کرد:
مراکزحياتي (vital Centers) : مراکزي که داراي گستره فعاليت فرا ملي، ملي مي‌باشد و وجود و استمرار فعاليت آنها براي کشور حياتي است و آسيب يا تصرف آنها( بوسيله دشمن) باعث اختلال کلي در اداره امور کشور مي‌گردد مراکز حياتي شناخته مي شوند.
مراکز حساس Critical Centers: مراکزي که داراي گستره فعاليت منطقه‌اي مي‌باشند و وجود و استمرار فعاليت آنها براي مناطقي از کشور( استانها) ضروري است و آسيب يا تصرف آنها (به وسيله دشمن) باعث بروز اختلال در بخشي از کشور مي‌گردد.
مراکز مهم Important   ters : مراکزي که داراي گستره فعاليت محلي مي‌باشند و وجود و استمرار فعاليت آنها براي بخشي از شور(مثلا شهرستانها) داراي اهميت است و آسيب يا تصرف آنها( به وسيله دشمن) باعث بروز اختلال در بخشي از کشور مي‌گردد.
 
توسعه شهري بر‌اساس اصول پدافند غيرعامل
تاکنون توسعه شهرها بر‌اساس اصول پدافند غيرعامل احداث اجرا نشده است به همين دليل مشكلات مختلفی كه هم‌اكنون در شهرها مي‌بينيم که ضروری است برای آنها ‌تدبيرهايی اتخاذ گردد که در ادامه به برخی از آنها اشاره می شود:
* پدافند غیر عامل و مهندسی شهر
* پدافند غیر عامل و شریانهای حیاتی شهر
* نقش حمل و نقل شهری در پدافند غیر عامل
* سازه های آبی شهر و پدافند غیر عامل
* پدافند غیر عامل و بناهای تاریخی
* پدافند غیر عامل و سازه های خاص
* نقش سیستمهای از راه دور(GIS،GPS) در پدافند غیر عامل
* پدافند غیر عامل و ملاحظات معماری
* بررسی وتحلیل وضعیت موجود صنایع شهری
* استحکامات و سازه های امن
* پدافند غیرعامل، طراحي و اجراي پناهگاه هاي چند عملکردی
* مدیریت بحران شهری و کارکرد دستگاههای مسئول
* معماري پدافند غیرعامل پايدار مبتني بر طراحي هوشمند در حفاظت ابنيه
*مقایسه تطبیقی مطالعات پدافند غیر عامل و مدیریت بحران شهر
* روش اولویت دهی اقدامات شهری پدافند غیر عامل
*نقش سازه های جاذب انرژی و استفاده از نانو تکنولوژی در طراحی های پدافندغیر عامل
 
شهرسازي متناسب با پدافند غيرعامل
با عنايت به اهميت مؤلفه هاي شهرسازي در طراحي شهري و اثرات آن در كاهش خسارات و صدمات تاسيسات، تجهيزات و نيروي انساني، در ادامه نوشتار سعي شده است كه مؤلفه هاي ياد شده از قبيل ساختار منطقه، ساختار شهر، بافت شهر، فرم شهر، كاربري اراضي شهري متناسب با پدافند غیر عامل بررسي شود.
* ساختار منطقه
ساختار هر شهر تحت تاثير نوع و ميزان روابطي قرار مي گيرد كه با محيط طبيعي يا مصنوعي پيراموني يا خارج از پهنه شهري دارد. در واقع شهر در شبكه يا سلسله مراتبي از روابط كالبدي، عملكردي با محيط پيراموني قرار گرفته است و هر نوع بررسي دفاعي، سياسي، اقتصادي، اجتماعي و... شهر در ارتباط با منطقه معنا مي يابد.
اساسي ترين و كلي ترين طرحي كه براي دفاع از شهر در برابر هر نوع تهديدي مطرح است، طرح آمايش سرزمين است؛ چرا كه اساسي ترين مؤلفه هاي اين طرح رابطه بين انسان ها، فضا و فعاليت هاي آنان است كه به تثبيت و پايداري توسعه هم مي انجامد و در واقع علاوه بر محتواي نظامي و سياسي دفاع در مقياس شهري، ملي و منطقه اي، دفاع از موجوديت هاي تثبيت يافته فضا نيز مورد استفاده است. اگر امنيت انسان و فعاليت هاي او در طرح هاي منطقه اي از جمله آمايش سرزمين مدنظر قرار نگيرد، نه تنها پايداري و بي ثباتي اصلي ترين خطر تهديد فيزيكي و عملكردي فضا مي شود، بلكه عدم رعايت عوامل دفاعي و امنيتي و ايمني درمكان يابي شهرهاي جديد، باعث آسيب پذيري قابل توجهي در شهرها، صنايع، سدها، نيروگاه ها و زيرساخت هاي كليدي خواهد شد. به طور كلي موارد ذيل بايد مدنظر قرار گيرد:
- ايجاد هر گونه سكونت گاه و شهر جديد بايد با بررسي نوع و ميزان تهديدات صورت گيرد.
- بايد به اين مسئله توجه شود كه عملكرد و حساسيت عناصر شهري بويژه ساخت و سازهاي راهبردي با چه درجه از استحكام و حساسيتي احداث شود.
- حداكثر استفاده از عوارض طبيعي محيطي در طراحي و مكان يابي بايد لحاظ شود.
به طور كلي، رويكرد آمايشي به ساماندهي بحث دفاعي در پهنه منطقه اي و ملي موجب مي شود كه شهر به گونه اي در فضا استقرار يابد كه حداكثر امنيت و ايمني و قابليت دفاعي را داشته باشد. از اين رو در فرايند مكان يابي شهرها اگرچه عوامل بسياري مؤثرند، اما استقرار بهينه آن در فضا با رعايت پارامترهاي دفاعي براي تامين حداكثر قابليت دفاع و حداقل آسيب پذيري ضروري است. به عنوان نمونه با توجه به نقشه كشور ايران فضاي جغرافيايي آن را مي توان به سه قلمرو ژئواستراتژيك تقسيم كرد:
۱- قلمرو حاشيه
۲- قلمرو سرزمين ميانه كه بر منطقه مرتفع يا بر اسكلت پيراموني فلات ايران تطبيق دارد
۳- قلمرو سرزمين مركزي
تقسيم بندي ياد شده از يك سو با توجه به شناخت دشمن، تهديدات و تحولات سياسي- راهبردي منطقه و از سويي ديگر با توجه به ساختار فيزيكي و كاربردي فضا نظير جنس زمين، توپوگرافي، آب و خاك، شكل هندسي، مرز و مشخصات مرزي، عمق سرزميني، اهميت و ارزش اهداف، امكان انجام ماموريت و ساير پارامترها مي تواند موجب مكان گزيني بهينه گردد.
* ساختار شهر
توزيع فضاي عناصر، تركيب عناصر و عملكردهاي اصلي شهر كه تشكيل دهنده ساختار شهر هستند، نقش مهمي در ميزان آسيب پذيري شهر در برابر حوادث مختلف دارند.
تقسيمات كالبدي شهر، مانند كوي، محله، ناحيه، برزن و منطقه، تك مركزي يا چند مركزي بودن و... نيز وجوه ديگري از ساختار شهر محسوب مي شوند كه هر يك به لحاظ مقابله در برابر حوادث داراي استعداد خاص خود است. مثلاً در ساختار تك مركزي شهر و تمركز امكانات اقتصادي و انساني در يك قسمت از شهر نسبت به شهرهاي داراي چند مركز، امكان آسيب پذيري بيشتر مي شود.
* بافت شهر
بافت هر شهر يا همان شكل، اندازه و چگونگي تركيب كوچك ترين اجزاي تشكيل دهنده شهر نيز در ميزان مقاومت شهر در برابر تهاجم نظامي و ديگر بلاياي شهري مؤثر خواهد بود. به عنوان مثال مي توان گفت بافت منظم و نامنظم بسته به نوع تهديد، از آسيب پذيري متفاوتي برخوردارند. به هر حال واكنش هر نوع بافت شهري در هنگام وقوع حوادث مختلف شهري در قابليت هاي گريز و پناه گيري ساكنان، در امكانات امدادرساني، در چگونگي پاكسازي وحتي اسكان موقت، دخالت مستقيم دارد. دامنه تاثير اين ويژگي ها نه تنها در طراحي ساختمان بلكه در طراحي شهري و در مديريت بحران نيز توسعه يافته و حائز اهميت فراوان است.
* فرم شهر
همان طور كه هدف واحدي براي طراحي شهر وجود ندارد، نظريه واحدي هم درباره تكوين و عملكرد شهر ارائه نشده است كه همه جنبه هاي مهم مورد نياز شهر را با هم تلفيق كند. هر يك از نظريه هاي موجود نيز شهر را از ديد خاص ومتفاوتي از سايرين نگريسته است كه برخي از اين ديدگاه ها پيشرفت بيشتري نسبت به بقيه داشته اند.
در چنين موقعيت هاي محدودكننده اي، داشتن يك نظريه جامع ممكن است ارزش آني نداشته باشد؛ ولي در همين زمان است كه يك تئوري منسجم فوق العاده اي مورد نياز است تا عمليات و اقدامات محدود را مؤثر كرده و يا حتي تغييراتي ضروري را در خود فرايند تصميم گيري مشخص كند. به هر حال مفيد بودن تئوري مستلزم اين است كه تئوري، از نوع خاص باشد. بايد با مقاصد گفت وگو كند نه درباره نيروها و عوامل اجتناب ناپذير. اين بار مقصود پايدار كردن وتقويت شهرها در برابر تهديدهاي نظامي است؛ يعني مي خواهيم به تعريف روش هاي مقابله با تهاجم نظامي دست يابيم. ضمن اين كه با ارزيابي وضع موجود شهرها، آسيب پذيري آنها را نيز بسنجيم.
فرم هاي باز در مقابل تهديدات نظامي داراي آسيب پذيري كمتري هستند و قابليت تغيير آنها به منظور فريب دشمن نيز بيشتر است؛ در حالي كه فرم هاي متراكم ضمن عدم انعطاف پذيري، آسيب پذيري بالايي در برابر تهديدات نظامي دارند و در آن ها امكان تخليه سريع اماكن و خروج از شهر وجود ندارد. از سويي فضاهاي باز امكان اسكان موقت و جمع آوري كمك هاي بعدي را فراهم مي آورد.
* كاربرد اراضي شهري
برنامه ريزي بهينه كاربري زمين هاي شهري نقش مهمي در كاهش آسيب پذيري در برابر حوادث مختلف بويژه تهديدات نظامي دارد. رعايت همجواري ها وعدم وجود كاربري هاي خطرساز در مناطق مختلف شهري موجب كاهش اثرات تهديدات مذكور مي شود. كاربري هاي صنعتي يا تاسيسات راهبردي بعد از فرايند صنعتي شدن شهرها، درصد زيادي از كاربري شهري را آگاهانه و يا ناآگاهانه به خود اختصاص داده است كه در صورت وقوع حوادث و سوانح، عواقبي مانند انفجار، آتش سوزي و حوادث مرتبط ديگري را با كاربري هاي همجوار ايجاد كرده و موجب افزايش دامنه تخريب شهري و تلفات انساني مي شود؛ بويژه اين كه اين كاربري با مراكز امدادرساني، بيمارستان ها، مدارس، دانشگاه ها و... نيز همجواري داشته باشد. لذا عمدتاً در بسياري از شهرها براي جلوگيري از كمترين تهديدها در مكان يابي اين كاربري ها دقت فراواني اعمال مي شود.
 
مولفه های پدافند غیر عامل و سازه های شهری
اما با توجه به اهميت مؤلفه هاي پدافند غیر عامل در طراحي شهري و اثرات آن در كاهش خسارات و صدمات تاسيسات، تجهيزات و نيروي انساني، در این بخش نوشتار سعي می شود كه برخی مؤلفه هاي ياد شده نظیر اختفا و پنهان کاري، ايجاد سازه‌هاي امن و مقاوم‌سازي، پراکندگي و تعیین پناهگاه‌ و جان پناه ها در متناسب با عناصر کالبدی شهر بررسي شود.
پنهان کاري در شهر
اختفا يا پنهان کاري به کليه اقداماتي گفته مي‌شود که مانع از قرار گرفتن تاسيسات و تجهيزات حیاتی و مهم شهری در ديد مستقيم گرديده و يا تشخيص تاسيسات و تجهيزات و همچنين آگاهي از انجام فعاليت‌هاي خاص را براي او غير ممکن و يا مشکل مي‌سازد. از جمله روش‌هاي اختفا؛ استفاده مناسب از عوارض زمين شهری و احداث تاسيسات در محلي که به سهولت قابل تشخيص و رويت نباشدو یا عادي و غير مهم جلوه دادن تاسيسات با جدول‌بندي، درختکاري و ... را می توان نام برد.
ايجاد سازه‌هاي امن شهر و مقاوم‌سازي
 طراحي و احداث تاسيسات حياتي و حساس به گونه‌اي که به طور کلي در مقابل اصابت مستقيم تهديدها (بمب ، موشک و...) مقاوم باشند در خيلي از موارد اصولاً عملي نبوده و به صرفه و صلاح نيز نمي‌باشد. زيرا هزينه ايجاد و تاسيسات با چنين مشخصاتي ممکن است به مراتب پيش از کل تجهيزات مربوطه باشد. در اکثر موارد بهتراست که اجزا مستقل تاسيسات و تجهيزات که اصابت احتمالي تهديد کننده( بمب، موشک و..) موجب از کار افتادن تجهيزات و توقف فعاليت بخشي از مجموعه گرديده، اما خسارت جانبي زيادي به بار نمي‌آورد و تنها در موارد جزئي شاهد خسارت خواهيم بود، محافظت شوند. ولي بخشهايي از مجموعه که صدمه ديدن آنها موجب از کار افتادن کل سيستم و وقفه کامل يا نسبي در انجام فعاليت مي‌گردد با مقاومت کافي ساخته شوند. چنانچه تاسيسات حياتي و حساس که احتمالاً در فهرست هدف‌هاي دشمن يا تهديد ها قرار دارند فاقد مقاومت کافي در مقابل اصابت مستقيم تهديد کننده بوده و يا اثرات جانبي را در نزديکي تاسيسات نتواند تحمل نمايند،مي‌توان با اجراي طرح‌هاي خاص مهندسي، مقاومت بناي آنها را افزايش داده و احتمالاً به حد مطلوب رسانيد.
پراکندگي عناصر کالبدي شهر
پراکندگي عناصر کالبدي يکي از مباحث مهم پدافند غيرعامل محسوب مي‌گردد که در کاهش خسارت ناشي از ايراد ضربه تخريبي دشمن ( تهديد کننده) بسيار موثر است و به عکس در صورتي که دشمن (تهديد کننده) در مراحل تهاجمي خود پيش از شناسايي حضور و با بازشناسي به مرحله نشانه‌روي و اصابت دست يابد، تمرکز عناصر کالبدي و حساس مجموعه مورد تهاجم موجب مي‌گردد. عمليات تهاجمي با حجم کمتر و متمرکز، مي تواند بيشترين تخريب را به جا بگذارد. ايجاد مجتمع‌هاي عظيم صنعتي، ‌تاسيسات بندري وسيع، نيروگاههاي بزرگ و غيره در کشور که ممکن است، مورد حمله هوايي يا زميني دشمن( تهديد کننده) قرار گيرد به صلاح نيست. در مورد مراکز موجود لازم است ، مطالعات لازم صورت گرفته و در صورت امکان طرح‌هايي جهت انتقال تدريجي آنها به نقاط مختلف کشور تهيه شود تا با رعايت اصول پراکندگي در محل‌هاي جديد مستقر گردند.
تعیین پناهگاه‌ و جان پناه های شهر
پناهگاه: به مکاني اطلاق مي‌گردد که در مقابل اثرات حملات (هوايي- موشکي) و يا تهديدها نسبت به ساختمان‌هاي معمولي و يا فضاي باز از امنيت بيشتري برخوردار باشد. پناهگاه‌ها بهتر است در نزديکي محل‌هاي تجمع افراد بوده و در فاصله مناسب از تاسيسات و با استحکام مورد نظر، جهت مقاومت در مقابل اصابت مستقيم تهديد کننده( بمب ،موشک و يا موج انفجار) ايجاد گردد.
پناهگاه‌ها بايد مجهز به هواکش، سيستم تهويه طبيعي و يا مصنوعي، سيستم روشنايي و برق اضطراري، وسائل کمک‌هاي اوليه،آب و غذا، وسائل کنار زدن آوار و راه‌هاي ورود و خروجي متعدد به خارج از محوطه پناهگاه باشند. جان پناه: چنانچه ساختمان محل فعاليت داراي مقاومت کافي در مقابل تهديد کننده( مثلا موج انفجار و ترکش) نبوده و تجهيزات و وسائل به کار رفته در تاسيسات خود خطر آفرين باشند و در مواردي که تاسيسات خود هدف حمله هستند با شنيدن صداي آژير بايد به محل امن‌تر رفت. جان پناه مي‌تواند يک سنگر بتني سرپوشيده، سنگر معمولي با ديواره آجري يا حتي خاکي باشد که افراد بتوانند با رفتن درون آن و نشستن روي پاهاي خود يا روي سنگر در معرض اصابت مستقيم تهديد کننده، قرار نگيرد.
 
پدافند غیر عامل در شهر الكترونيكي
استفاده از فناوري اطلاعات و ارتباطات در همه شئونات اجتماعي و فردي به طور فراگير در جريان است ولي بحث امنيت اطلاعات و يا مبحثي كه تحت عنوان «امنيت و پايدارسازي» مطرح است، در اين فرآيند فراموش شده است.
كليد واژه «امنيت» بحث ناشناخته‌اي نيست، لذا با توجه به فراگيري استفاده از فناوري اطلاعات و ارتباطات در تمامي زمينه‌ها و رشته‌ها و استقبال روز افزون جامعه به استفاده از اين خدمات، واژه امنيت هم مورد غفلت واقع شده و همچنين چگونگي و ابعاد استفاده از اين بحث، بررسي‌هاي كارشناسي و علمي را طلب مي‌كند.
حال با توجه به آن که در بسياري از زير ساخت‌هاي جامعه كاربرد فناوري اطلاعات و ايجاد بانك‌هاي اطلاعاتي با قوت دنبال مي‌شود، بحث سرقت اطلاعات، حفظ اطلاعات، نگهداري از اطلاعات فردي و اجتماعي كه جنبه محرمانه دارد مقوله‌هاي مهم امنيتي و اطلاعاتي محسوب مي‌شود و مورد بحث و بررسي و تحليل علمي صورت گيرد و بخشي از مقالات به اين موضوع اختصاص يابد.
 
نتیجه گیری؛ لزوم آگاهي شهروندان درباره پدافند غيرعامل
آنچه که در پایان باید بر آن تاکید شود آن است که؛ مفاهيم پدافند غيرعامل بايد در اذهان جامعه نهادينه شود. پدافند غيرعامل واژه‌اي فرهنگي است به معناي انديشيدن در مقابل حادثه‌اي كه ممكن است اتفاق بيافتد يا پيش‌بيني و پيشگيري از آن است. بنابر اين معادلي كه براي اين واژه ديده شده است، پايداري ملي است.
لذا آحاد جامعه بايد به گونه‌اي از لحاظ فرهنگي رشد كنند كه در مقابل سوانح و حوادث طبيعي و يا جنگ، مقاوم شده و آموزش ببيند.
همچنين بايد سعي شود تا از بروز اتفاقات جلوگيري شده و در زمان وقوع نيز از خسارت جلوگيري كنند و در صورت ديدن خسارت آن را به حداقل برسانند چراكه ترويج اين نوع نگاه و آموزش تنها از طريق فرهنگ‌سازي صورت مي‌پذيرد.
با فرهنگ سازي در سطح جامعه انتظار می رود اذهان نخبگان، هنرمندان،‌نويسندگان و افراد اثر گذار تحريك شود تا به اين مقوله بيانديشند و در اين راه حركت كنند تا جامعه را نسبت به حوادث مصون كنيم در اين راه رسانه‌ها نقش مهمي خواهند داشت و وظيفه رسانه ملي از همه سنگين‌تر خواهد بود.
دیدن لینک ها برای شما امکان پذیر نیست. لطفا ثبت نام کنید یا وارد حساب خود شوید تا بتوانید لینک ها را ببینید.
: اولین سایت تخصصی فروش کتاب های علوم شهری
دیدن لینک ها برای شما امکان پذیر نیست. لطفا ثبت نام کنید یا وارد حساب خود شوید تا بتوانید لینک ها را ببینید.
: تخصصی ترین گروه شهرسازی
پاسخ }}}
سپاس شده توسط:


موضوعات مشابه ...
موضوع نویسنده پاسخ بازدید آخرین ارسال
  اهمیت توجه به پدافند غیرعامل در برنامه ریزی های شهری به ویژه در بافت های فرسوده (بخش شهرزاد دانشخواه 0 56 14-03-2019, 09:12 PM
آخرین ارسال: شهرزاد دانشخواه

پرش به انجمن:


کاربران در حال بازدید این موضوع: 1 مهمان