دستورالعمل کاربرد علائم و تابلوها در شبکه حمل و نقل ریلی شهری و حومه

دستورالعمل کاربرد علائم و تابلوها در شبکه حمل و نقل ریلی شهری و حومه
مشخصات سند
این سند با عنوان «دستورالعمل کاربرد علائم و تابلوها در شبکه حمل و نقل ریلی شهری و حومه» و شماره ضابطه ۸۷۳، ویرایش نهایی سال ۱۴۰۳، توسط سازمان برنامه و بودجه کشور تهیه و ابلاغ شده است.
موضوع اصلی دستورالعمل، ایجاد نظامی یکپارچه برای طراحی، انتخاب، جانمایی، نصب، نگهداری و استفاده از تابلوها و علائم در شبکه‌های حمل و نقل ریلی شهری و حومه است.
هدف دستورالعمل
این دستورالعمل با هدف ایجاد هماهنگی و استانداردسازی تابلوها و علائم در ایستگاه‌ها و شبکه‌های ریلی تدوین شده است.
مهم‌ترین اهداف سند عبارت‌اند از:

پاسخ‌گویی به نیازهای مسافران و کاربران شبکه حمل و نقل ریلی
افزایش سهولت دسترسی و هدایت مسافران به ایستگاه، سکو، خروجی و مقصد
کاهش زمان سفر از طریق ارائه اطلاعات صحیح و قابل فهم
افزایش کیفیت خدمات‌رسانی و رضایت مسافران
افزایش ایمنی مسافران و کاربران
ایجاد ظاهر منظم، زیبا، حرفه‌ای و یکپارچه در ایستگاه‌ها
استانداردسازی تابلوها و علائم در شهرهای مختلف کشور
توجه به نیازهای افراد کم‌توان و دارای معلولیت

محل جدول یا تصویر: در صفحات ارائه‌شده، در بخش اهداف و کلیات تصویر مستقلی مشاهده نمی‌شود. فهرست مطالب در صفحات ۸ تا ۱۱ درج شده است.
مبنای تدوین دستورالعمل
این دستورالعمل با استفاده از ضوابط و استانداردهای مرتبط تهیه شده است. مهم‌ترین منابع مورد اشاره عبارت‌اند از:

استاندارد ملی ایران به شماره ۱۸۰۹۱ درباره علائم و تابلوهای سیستم‌های حمل و نقل ریلی شهری و حومه
راهنمای جامع علائم و نشانه‌های راه‌آهن شهری تهران و حومه
ضوابط بهره‌برداری راه‌آهن شهری تهران و حومه
قوانین، آیین‌نامه‌ها و استانداردهای ملی مرتبط

مطابق سند، در صورت مشاهده مغایرت میان این دستورالعمل و منابع غیررسمی، مفاد همین دستورالعمل معتبر است.
دامنه کاربرد
دستورالعمل برای طراحی و اجرای تابلوها و علائم در شبکه‌های حمل و نقل ریلی شهری و حومه کاربرد دارد.
مسئولیت‌های اصلی مرتبط با اجرای آن شامل موارد زیر است:

طراحی تابلوها و علائم
انتخاب نوع تابلو و علامت
انتخاب رنگ، فونت و اندازه نوشته‌ها
جانمایی تابلوها در ایستگاه و مسیرهای دسترسی
نصب و اجرای تابلوها
نگهداری و بازدید دوره‌ای
جایگزینی یا اصلاح تابلوهای موجود

تعاریف اصلی
سالن فروش بلیت
سالن فروش بلیت فضایی در ایستگاه است که پس از ورودی قرار دارد و محل استقرار باجه‌ها و تجهیزات فروش بلیت است.
سکو
سکو فضایی برای انتظار مسافران و ورود و خروج آنان از قطار است که بر اساس طرح قطار و نحوه بهره‌برداری از ایستگاه طراحی می‌شود.
خارج از ایستگاه
به فضای خارج از ساختمان ایستگاه یا فضای اطراف ورودی‌های ایستگاه گفته می‌شود.
ایستگاه
ایستگاه فضایی است که مسافر از سطح شهر به آن دسترسی پیدا می‌کند و می‌تواند برای سوار شدن به قطار یا پیاده شدن از آن استفاده کند.
نشانه دستوری
نشانه‌ای است که انجام یک عمل مشخص را الزامی می‌کند.
این نشانه‌ها معمولاً دارای شکل هندسی دایره‌ای، زمینه آبی و نوشته یا نماد سفید هستند.
نشانه ممنوعیت
نشانه‌ای است که ممنوع بودن یک عمل مشخص را اعلام می‌کند.
این نشانه‌ها معمولاً به شکل دایره، با زمینه سفید، حاشیه قرمز و خط مورب قرمز طراحی می‌شوند.
نشانه هشدار
نشانه‌ای است که وجود یک خطر بالقوه را به کاربران اعلام می‌کند.
این نشانه‌ها معمولاً به شکل مثلث، با زمینه زرد، حاشیه مشکی و نوشته یا نماد مشکی هستند.
نشانه تجهیزات اطفای حریق
این نشانه محل تجهیزات مربوط به اطفای حریق را مشخص می‌کند.
نشانه‌های تجهیزات اطفای حریق معمولاً به شکل مربع، با زمینه قرمز و نوشته یا نماد سفید طراحی می‌شوند.
نشانه اطلاع‌رسان
نشانه‌ای است که اطلاعات ضروری درباره مکان‌ها، امکانات، مسیرها و خدمات مختلف را در اختیار مسافران قرار می‌دهد.
این نشانه‌ها معمولاً به شکل مستطیل یا مربع طراحی می‌شوند.
پیکان
پیکان جهت حرکت یا مسیر رسیدن به مقصد را نشان می‌دهد و در تابلوهای راهنما مورد استفاده قرار می‌گیرد.
نماد و تصویرنما
نماد یا تصویرنما، تصویری ساده و قابل فهم است که بدون نیاز به توضیح طولانی، مفهوم یا محل یک خدمت، فضا یا مسیر را به مسافر منتقل می‌کند.
تابلو آویزان
تابلویی است که از سقف آویزان می‌شود.
تابلو دیواری
تابلویی است که روی دیوار نصب می‌شود.
تابلو پایه‌دار
تابلویی است که روی پایه یا ستون نصب می‌شود.
تابلو عمود بر دیوار
تابلویی است که به صورت عمود بر دیوار نصب می‌شود تا از دو جهت قابل مشاهده باشد.
تابلو در
تابلویی است که روی در یا مجاورت آن نصب می‌شود.
تابلو ایستاده
تابلویی است که به صورت مستقل و ایستاده در محل مورد نظر قرار می‌گیرد.
محل جدول: جدول تعاریف اصلی در صفحه ۲۰ و ادامه آن در صفحه ۲۱ قرار دارد.
اجزای اصلی تابلوها
بر اساس دستورالعمل، اجزای اصلی تابلوهای راهنمایی شامل موارد زیر است:

پیکان
نشانه یا تصویرنما
رنگ
نوشته
حاشیه و زمینه
اطلاعات مقصد
شماره خط و نام ایستگاه

اصول استفاده از پیکان
پیکان باید جهت حرکت مسافر را به صورت واضح و بدون ابهام نشان دهد.
پیکان‌های قابل استفاده در تابلوها معمولاً برای نشان دادن جهت‌های زیر به کار می‌روند:

حرکت مستقیم
گردش به راست
گردش به چپ
حرکت مورب به راست
حرکت مورب به چپ
حرکت به بالا
حرکت به پایین

در حالت معمول، پیکان سمت راست در سمت راست تابلو و پیکان سمت چپ در سمت چپ تابلو قرار می‌گیرد. استفاده از پیکان‌ها باید به گونه‌ای باشد که مسافر بدون نیاز به حدس زدن، مسیر درست را تشخیص دهد.
محل تصویر یا شکل: شکل‌های مربوط به جهت‌گیری مجاز پیکان‌ها در صفحه ۲۴ قرار دارد. شکل مربوط به مربع فرضی و پیکان‌های جهت‌نما در صفحه ۲۵ درج شده است. شکل مربوط به ابعاد و زوایای استاندارد پیکان در صفحه ۲۶ آمده است.
نشانه‌ها و تصویرنماها
نشانه‌ها باید ساده، قابل فهم، خوانا و هماهنگ با سایر تابلوهای شبکه باشند.
در دستورالعمل پنج گروه اصلی از نشانه‌ها مورد توجه قرار گرفته است:

نشانه‌های ایمنی و امداد
نشانه‌های تجهیزات اطفای حریق
نشانه‌های هشدار
نشانه‌های بازدارنده یا ممنوعیت
نشانه‌های مرتبط با شبکه حمل و نقل ریلی

همچنین نشانه‌هایی برای کمک به کاربران غیر فارسی‌زبان پیش‌بینی شده است. در موارد لازم، استفاده از تصویرنما در کنار نوشته می‌تواند موجب افزایش سرعت درک پیام شود.
رنگ‌ها در تابلوها و علائم
انتخاب رنگ در تابلوها باید بر اساس نوع پیام و کاربرد آن انجام شود.
رنگ‌های اصلی مورد استفاده در دستورالعمل عبارت‌اند از:

مشکی
زرد
قرمز
سفید
آبی
سبز

رنگ مشکی معمولاً برای نوشته‌ها، حاشیه‌ها و برخی علائم استفاده می‌شود.
رنگ زرد برای هشدار به کار می‌رود.
رنگ قرمز برای ممنوعیت، خطر و تجهیزات اطفای حریق کاربرد دارد.
رنگ آبی برای نشانه‌های دستوری و برخی اطلاعات راهنما استفاده می‌شود.
رنگ سبز برای اطلاعات ایمنی، امداد و برخی مسیرهای خروج یا خدمات مورد استفاده قرار می‌گیرد.
تمام رنگ‌ها باید مطابق مقادیر مشخص‌شده در جداول دستورالعمل انتخاب شوند. همچنین رنگ نوشته و زمینه باید تضاد کافی داشته باشد تا تابلو در شرایط مختلف نوری قابل خواندن باشد.
محل جدول: جدول رنگ‌های اصلی علائم در صفحات ۳۱ تا ۳۳ قرار دارد. این جدول شامل مقادیر RGB و CMYK رنگ‌هاست.
کدهای رنگی اصلی

مشکی: RGB برابر با ۰، ۰، ۰
زرد: RGB برابر با ۲۵۵، ۲۱۴، ۰
قرمز: RGB برابر با ۲۵۵، ۱۳، ۰
سفید: RGB برابر با ۲۵۵، ۲۵۵، ۲۵۵
آبی: RGB برابر با ۰، ۸۴، ۲۵۵
سبز: RGB برابر با ۰، ۱۳۸، ۹۴

رنگ‌بندی خطوط شبکه
برای خطوط مختلف شبکه حمل و نقل ریلی، رنگ‌های مجزا پیشنهاد شده است. این رنگ‌ها برای نمایش خطوط در نقشه‌ها، تابلوها، برچسب‌ها، خودروها و سایر تجهیزات قابل استفاده هستند.
محل جدول: جدول رنگ‌بندی پیشنهادی خطوط شبکه در صفحه ۳۴ قرار دارد و رنگ‌های خطوط ۱ تا ۱۱ را با مقادیر RGB و CMYK مشخص می‌کند.
نمونه رنگ خطوط شبکه

خط ۱: قرمز
خط ۲: آبی تیره
خط ۳: زرد
خط ۴: آبی روشن
خط ۵: سبز
خط ۶: صورتی
خط ۷: بنفش
خط ۸: قهوه‌ای
خط ۹: نارنجی
خط ۱۰: سرمه‌ای
خط ۱۱: سبز روشن

اصول نوشتار در تابلوها
در تابلوهای شبکه حمل و نقل ریلی، نوشته فارسی باید در اولویت قرار داشته باشد. در صورت نیاز، معادل انگلیسی نیز باید در تابلو درج شود.
نوشته فارسی معمولاً در خط بالاتر و نوشته انگلیسی در خط پایین‌تر قرار می‌گیرد.
متن تابلو باید کوتاه، روشن و مستقیم باشد. استفاده از جمله‌های طولانی و توضیحات غیرضروری باعث کاهش سرعت درک پیام می‌شود.
برای تابلوهای راهنما، استفاده از کلمات و عبارت‌های کوتاه نسبت به جمله‌های کامل مناسب‌تر است.
محل تصویر: نمونه‌های قرارگیری نوشته فارسی و انگلیسی در تابلوها در صفحات ۳۷ تا ۴۰ ارائه شده است.
فونت و قلم
قلم نوشته‌های فارسی تابلوها باید بر اساس استاندارد ملی ایران به شماره ۱۸۰۹۱ انتخاب شود.
برای نوشته‌های انگلیسی در تابلوها، استفاده از قلم Frutiger Bold توصیه شده است.
حروف انگلیسی باید خوانا، ساده و دارای فاصله مناسب باشند. در صورت استفاده از کلمات کوتاه، فاصله‌گذاری و اندازه حروف باید به گونه‌ای باشد که نوشته از فاصله مناسب قابل تشخیص باشد.
اندازه نوشته
اندازه نوشته به فاصله دید، نوع تابلو، محل نصب و اهمیت پیام بستگی دارد.
هرچه فاصله دید بیشتر باشد، ارتفاع حروف نیز باید افزایش پیدا کند. اندازه حروف فارسی و انگلیسی باید با یکدیگر تناسب داشته باشند.
در دستورالعمل، ارتفاع حروف فارسی به عنوان مبنای اندازه‌گیری معرفی شده و ارتفاع حروف انگلیسی بر اساس نسبت مشخصی از ارتفاع حروف فارسی تعیین می‌شود.
فاصله بین خطوط و حروف
فاصله بین خطوط فارسی و انگلیسی باید به اندازه‌ای باشد که دو زبان از یکدیگر قابل تشخیص باشند.
در تابلوهای اطلاعاتی، برای نوشته‌های مهم‌تر می‌توان از اندازه بزرگ‌تر استفاده کرد. استفاده از چند اندازه متفاوت باید با هدف ایجاد سلسله‌مراتب بصری انجام شود.
فاصله بین حروف نیز باید از ایجاد چسبندگی یا جدایی بیش از حد جلوگیری کند.
محل شکل: شکل فاصله بین خطوط فارسی و انگلیسی در صفحه ۳۷ درج شده است. نمونه قلم فارسی در صفحه ۳۷ و نمونه قلم انگلیسی در صفحه ۳۸ قرار دارد.
نوشتن نام مکان‌ها به زبان انگلیسی
درج نام مکان‌ها به زبان انگلیسی باید مطابق اصول آوانگاری و شیوه‌نامه‌های تعیین‌شده انجام شود.
برخی قواعد مهم عبارت‌اند از:

برای واژه‌های فارسی باید معادل انگلیسی ثابت و یکسان استفاده شود.
حروف بزرگ و کوچک انگلیسی باید مطابق قواعد نام‌گذاری استفاده شوند.
در نام‌های خاص، شکل رسمی و شناخته‌شده نام باید حفظ شود.
برای واژه‌هایی مانند میدان، خیابان، خروجی، ورودی، پارکینگ و ایستگاه، معادل‌های استاندارد استفاده شود.
استفاده از شکل‌های مختلف و سلیقه‌ای برای یک نام ممنوع است.

برخی معادل‌های انگلیسی
عنوان فارسی
معادل انگلیسی
آزادراه
Freeway
مرکز شهر
City Center
تندراه
Express Way
ورزشگاه
Sport Center
بلوار
Boulevard یا Blvd
خیابان
Street یا St.
میدان
Square یا Sq
کمربندی
Ring Road
ورودی شرقی
East Entrance
ورودی غربی
West Entrance
خروجی
Exit
پارک سوار
Park and Ride
پایانه
Terminal
دوچرخه
Bike
پارکینگ
Parking
فرودگاه
Airport
ایستگاه
Station
بازار
Bazaar
تقاطع
Intersection
دسترسی محلی
Local Access
محل جدول: جدول معادل‌های انگلیسی در صفحه ۳۵ قرار دارد و توضیحات تکمیلی مربوط به نحوه نگارش نام‌های انگلیسی در صفحه ۳۶ آمده است.
نام‌گذاری ایستگاه‌ها و خطوط
ایستگاه‌های هر خط باید شماره‌گذاری شوند. شماره خط و شماره ایستگاه باید به صورت واضح و هماهنگ در تابلوها درج شود.
در ایستگاه‌های تقاطعی، لازم است اطلاعات مربوط به تمام خطوطی که از ایستگاه عبور می‌کنند، در تابلوها و نقشه‌ها نمایش داده شود.
نام مقصد باید با توجه به جهت حرکت قطار و مسیر سفر انتخاب شود. در صورت وجود تفاوت میان نام مقصد نهایی و نام محله یا مکان شناخته‌شده، می‌توان نام محل را برای افزایش خوانایی و درک بهتر مسافر در تابلو درج کرد.
تابلوهای راهنمای مسیر
تابلوهای راهنمای مسیر باید اطلاعات زیر را در اختیار مسافر قرار دهند:

مسیر حرکت
نام ایستگاه
نام خط
مقصد نهایی
ورودی و خروجی
سالن فروش بلیت
سکو
امکانات و خدمات ایستگاه
مسیرهای اضطراری

اولویت نصب تابلوها باید بر اساس نیاز مسافر و ترتیب حرکت او در ایستگاه تعیین شود.
تحلیل و ساده‌سازی مفاد سند
این دستورالعمل در اصل یک نظام هماهنگ برای اطلاع‌رسانی در شبکه ریلی ایجاد می‌کند. هدف آن این است که مسافر در هر ایستگاه، با هر سطح سواد، زبان یا توانایی جسمی، بتواند مسیر خود را به‌سادگی پیدا کند.
مهم‌ترین پیام‌های ساده‌شده سند عبارت‌اند از:

هر تابلو باید فقط یک پیام روشن و قابل فهم داشته باشد.
رنگ، شکل و محل نصب تابلو باید با نوع پیام آن هماهنگ باشد.
تابلوهای هشدار، ممنوعیت، دستور، اطلاع‌رسانی و اطفای حریق باید از نظر ظاهری با یکدیگر تفاوت داشته باشند.
متن تابلو باید کوتاه و خوانا باشد.
نوشته فارسی باید در اولویت قرار گیرد و معادل انگلیسی آن به صورت استاندارد درج شود.
استفاده از رنگ‌های متفاوت برای خطوط شبکه، شناسایی مسیر را برای مسافر آسان‌تر می‌کند.
تابلوها باید از فاصله مناسب قابل مشاهده و خواندن باشند.
اندازه نوشته باید با فاصله دید و محل نصب تابلو تناسب داشته باشد.
در تابلوهای مسیر‌یابی، پیکان باید دقیقاً جهت حرکت را نشان دهد.
تابلوها نباید در محل‌های شلوغ، پشت ستون، پشت تجهیزات یا در نقاط کم‌نور نصب شوند.
تابلوهای قدیمی یا آسیب‌دیده باید به‌صورت دوره‌ای بازدید و اصلاح شوند.
استفاده از علائم و تصویرنماها در کنار نوشته، سرعت درک اطلاعات را افزایش می‌دهد.

تصاویر، شکل‌ها و جدول‌های موجود در صفحات ارائه‌شده

صفحات ۸ تا ۱۱: فهرست مطالب سند
صفحه ۲۰: جدول تعاریف اصلی شامل سالن فروش بلیت، سکو، ایستگاه و انواع علائم
صفحه ۲۱: ادامه جدول تعاریف شامل علائم اطفای حریق، اطلاع‌رسانی، پیکان و انواع تابلوها
صفحه ۲۴: شکل جهت‌گیری‌های مجاز پیکان
صفحه ۲۵: شکل مربع فرضی و نحوه قرارگیری پیکان‌ها در تابلو
صفحه ۲۶: شکل ابعاد و زوایای استاندارد پیکان
صفحه ۳۱: جدول رنگ‌های اصلی علائم
صفحه ۳۲: نمونه‌های تابلوهای ممنوعیت، دستوری، اطفای حریق، امداد و اطلاع‌رسانی
صفحه ۳۳: ادامه نمونه‌های رنگ، زمینه و نوشته تابلوها و توضیحات مربوط به کنتراست
صفحه ۳۴: جدول رنگ‌بندی پیشنهادی خطوط شبکه از خط ۱ تا خط ۱۱
صفحه ۳۵: جدول معادل‌های انگلیسی مورد استفاده در تابلوها
صفحات ۳۷ و ۳۸: نمونه قلم، اندازه نوشته و فاصله بین خطوط فارسی و انگلیسی
صفحات ۳۹ و ۴۰: نمونه نحوه قرارگیری نوشته و محتوای پیام‌ها در تابلوها

پرسش‌های متداول و پاسخ‌ها
هدف اصلی دستورالعمل کاربرد علائم و تابلوها چیست؟
هدف اصلی، استانداردسازی تابلوها و علائم و کمک به مسافران برای یافتن مسیر، ایستگاه، سکو، خروجی و خدمات مورد نیاز است.
چرا استفاده از رنگ‌های مختلف در شبکه ریلی اهمیت دارد؟
رنگ‌بندی متفاوت خطوط باعث می‌شود مسافران خطوط مختلف را سریع‌تر تشخیص دهند و مسیر خود را با احتمال خطای کمتر پیدا کنند.
تابلوهای هشدار چه شکلی دارند؟
تابلوهای هشدار معمولاً مثلثی هستند و زمینه زرد، حاشیه مشکی و نوشته یا نماد مشکی دارند.
تابلوهای ممنوعیت چه کاربردی دارند؟
این تابلوها ممنوع بودن یک عمل مشخص را اعلام می‌کنند و معمولاً به شکل دایره با زمینه سفید، حاشیه قرمز و خط مورب قرمز طراحی می‌شوند.
آیا نوشته فارسی و انگلیسی باید هم‌زمان روی تابلو درج شود؟
در مواردی که نیاز به اطلاع‌رسانی برای کاربران غیرفارسی‌زبان وجود دارد، معادل انگلیسی نیز باید درج شود. نوشته فارسی در اولویت قرار دارد و نوشته انگلیسی باید مطابق استانداردهای تعیین‌شده باشد.
پیکان در تابلوها چه وظیفه‌ای دارد؟
پیکان جهت حرکت مسافر و مسیر رسیدن به مقصد را مشخص می‌کند.
فونت انگلیسی تابلوها باید چه ویژگی داشته باشد؟
فونت انگلیسی باید ساده، خوانا و استاندارد باشد. در سند، استفاده از قلم Frutiger Bold توصیه شده است.
آیا می‌توان از جمله‌های طولانی در تابلوها استفاده کرد؟
خیر. متن تابلو باید کوتاه، مستقیم و قابل فهم باشد. در بیشتر موارد استفاده از کلمات کلیدی و عبارت‌های کوتاه مناسب‌تر است.
چه اطلاعاتی باید در تابلوهای راهنما درج شود؟
نام ایستگاه، شماره خط، مقصد، جهت حرکت، ورودی، خروجی، سکو، سالن فروش بلیت و امکانات مهم ایستگاه از مهم‌ترین اطلاعات قابل درج در تابلوهای راهنما هستند.
تابلوها در چه محل‌هایی نباید نصب شوند؟
تابلو نباید پشت ستون، پشت تجهیزات، در محل‌های کم‌نور، در مسیرهای شلوغ یا در نقاطی نصب شود که دید مسافر را محدود کند.

ادامه قانون را دانلود کنید.