25-07-2026, 09:06 PM
گرایشهای شهرسازی و علوم شهری در دانشگاههای ایران
در دانشگاههای ایران، رشتههای مرتبط با شهرسازی و علوم شهری در مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری ارائه میشوند. عنوان دقیق گرایشها ممکن است بر اساس دانشگاه، دفترچه آزمون و سال پذیرش تغییر کند؛ بنابراین برای انتخاب رشته باید حتماً دفترچه همان سال سازمان سنجش و سایت دانشگاه بررسی شود.
۱. گرایشهای اصلی شهرسازی در مقطع کارشناسی ارشد
۱. برنامهریزی شهری
این گرایش بر برنامهریزی و مدیریت توسعه شهرها تمرکز دارد. موضوعات اصلی آن شامل موارد زیر است:
۲. طراحی شهری
طراحی شهری به طراحی و ارتقای کیفیت فضاهای شهری میپردازد. محورهای مهم آن عبارتاند از:
۳. برنامهریزی منطقهای
این گرایش در مقیاسی بزرگتر از شهر فعالیت میکند و به روابط میان شهرها، روستاها و مناطق میپردازد.
موضوعات مهم آن عبارتاند از:
۴. مدیریت شهری
مدیریت شهری به جنبههای اجرایی، سازمانی، مالی و مدیریتی اداره شهرها میپردازد.
موضوعات این گرایش شامل موارد زیر است:
۵. برنامهریزی مسکن
این گرایش بر مسائل سکونت، مسکن و سیاستهای مرتبط با آن تمرکز دارد.
موضوعات اصلی عبارتاند از:
۲. گرایشها و حوزههای تخصصی مرتبط با علوم شهری
برخی از این عناوین ممکن است بهصورت گرایش مستقل، رشته میانرشتهای، برنامه آموزشی یا حوزه تخصصی در دانشگاهها ارائه شوند.
۱. حملونقل و برنامهریزی شهری
این حوزه به جابهجایی افراد و کالا در شهر میپردازد و موضوعات زیر را دربرمیگیرد:
۲. برنامهریزی محیطزیست شهری
این حوزه بر رابطه شهر و محیط زیست تمرکز دارد.
موضوعات آن شامل موارد زیر است:
۳. تابآوری و مدیریت بحران شهری
این حوزه توان شهرها برای مقابله با بحرانها و بازگشت به شرایط عادی را بررسی میکند.
موضوعات اصلی:
۴. شهر هوشمند
شهر هوشمند از فناوری و داده برای بهبود مدیریت و خدمات شهری استفاده میکند.
موضوعات این حوزه عبارتاند از:
۵. سیستم اطلاعات جغرافیایی و سنجش از دور
این حوزه برای تحلیل فضایی و مکانی شهرها استفاده میشود.
موضوعات آن شامل موارد زیر است:
۶. بازآفرینی شهری و حفاظت از بافتهای تاریخی
این حوزه به بهسازی، نوسازی و احیای بافتهای شهری میپردازد.
موضوعات اصلی:
۷. طراحی و برنامهریزی منظر شهری
این حوزه به عناصر طبیعی، کالبدی و بصری محیط شهر توجه دارد.
موضوعات آن عبارتاند از:
۸. جامعهشناسی شهری
جامعهشناسی شهری از حوزههای مهم علوم شهری است و رابطه جامعه، فضا و شهر را بررسی میکند.
موضوعات آن شامل موارد زیر است:
۹. اقتصاد شهری و منطقهای
این حوزه مسائل اقتصادی مرتبط با شهر و منطقه را بررسی میکند.
موضوعات اصلی:
۱۰. برنامهریزی گردشگری شهری
این حوزه به نقش گردشگری در توسعه شهرها میپردازد.
موضوعات آن عبارتاند از:
۱۱. برنامهریزی روستایی و توسعه سکونتگاهها
این حوزه با شهرسازی ارتباط نزدیکی دارد و به توسعه روستاها و پیوند آنها با شهرها میپردازد.
موضوعات آن شامل:
۱۲. برنامهریزی شهری سلامتمحور
این حوزه رابطه محیط شهری و سلامت جسمی و روانی شهروندان را بررسی میکند.
موضوعات مهم:
۳. رشتهها و علوم نزدیک به شهرسازی
علاوه بر گرایشهای مستقیم شهرسازی، رشتههای زیر نیز در دانشگاهها با مسائل شهری ارتباط دارند:
۴. گرایشهای مرتبط در مقطع دکتری
در مقطع دکتری، عناوین ممکن است با ساختار دانشگاه و مجوزهای آموزشی تفاوت داشته باشند؛ اما حوزههای رایج پژوهشی شامل موارد زیر هستند:
۵. انتخاب گرایش بر اساس علاقه
علاقه یا هدف شما
گرایش مناسبتحلیل، سیاستگذاری و برنامهریزی توسعه
برنامهریزی شهری
طراحی فضا و کار با نقشه و فرم
طراحی شهری
توسعه استانها و روابط شهر و روستا
برنامهریزی منطقهای
مدیریت شهرداری و سازمانهای شهری
مدیریت شهری
مسکن، زمین و بافتهای فرسوده
برنامهریزی مسکن
حملونقل و ترافیک
برنامهریزی حملونقل
محیط زیست و توسعه پایدار
برنامهریزی محیطزیست شهری
فناوری، نقشه و تحلیل داده
GIS و شهر هوشمند
میراث و بافت تاریخی
بازآفرینی و حفاظت شهری
مسائل اجتماعی و عدالت فضایی
جامعهشناسی و مطالعات شهری
نکته پایانی
همه عناوین بالا الزاماً در تمام دانشگاهها بهعنوان گرایش مستقل ارائه نمیشوند. برخی از آنها ممکن است در قالب رشته مستقل، گرایش کارشناسی ارشد، گرایش دکتری، درس اختیاری، گروه پژوهشی یا موضوع پایاننامه ارائه شوند. برای اطلاع از گرایشهای قطعی هر سال باید دفترچه انتخاب رشته سازمان سنجش و سایت دانشگاه موردنظر بررسی شود.
در دانشگاههای ایران، رشتههای مرتبط با شهرسازی و علوم شهری در مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری ارائه میشوند. عنوان دقیق گرایشها ممکن است بر اساس دانشگاه، دفترچه آزمون و سال پذیرش تغییر کند؛ بنابراین برای انتخاب رشته باید حتماً دفترچه همان سال سازمان سنجش و سایت دانشگاه بررسی شود.
۱. گرایشهای اصلی شهرسازی در مقطع کارشناسی ارشد
۱. برنامهریزی شهری
این گرایش بر برنامهریزی و مدیریت توسعه شهرها تمرکز دارد. موضوعات اصلی آن شامل موارد زیر است:
- طرحهای جامع و تفصیلی؛
- کاربری زمین؛
- جمعیت و پراکنش فعالیتها؛
- برنامهریزی مسکن؛
- خدمات و زیرساختهای شهری؛
- سیاستگذاری شهری؛
- توسعه پایدار؛
- برنامهریزی محلهای و مشارکتی.
۲. طراحی شهری
طراحی شهری به طراحی و ارتقای کیفیت فضاهای شهری میپردازد. محورهای مهم آن عبارتاند از:
- طراحی میدانها و فضاهای عمومی؛
- طراحی خیابان و محورهای شهری؛
- طراحی محله؛
- منظر شهری؛
- هویت و خوانایی شهر؛
- مبلمان و تجهیزات شهری؛
- بازآفرینی فضاهای شهری؛
- طراحی بافتهای تاریخی؛
- ارتقای کیفیت محیط و زندگی شهری.
۳. برنامهریزی منطقهای
این گرایش در مقیاسی بزرگتر از شهر فعالیت میکند و به روابط میان شهرها، روستاها و مناطق میپردازد.
موضوعات مهم آن عبارتاند از:
- آمایش سرزمین؛
- توسعه منطقهای؛
- برنامهریزی ناحیهای؛
- توزیع متعادل جمعیت و فعالیت؛
- روابط شهر و روستا؛
- نظام سکونتگاهها؛
- توسعه مناطق محروم؛
- برنامهریزی فضایی؛
- توسعه پایدار منطقهای.
۴. مدیریت شهری
مدیریت شهری به جنبههای اجرایی، سازمانی، مالی و مدیریتی اداره شهرها میپردازد.
موضوعات این گرایش شامل موارد زیر است:
- مدیریت شهرداری؛
- حکمرانی شهری؛
- مدیریت خدمات شهری؛
- مدیریت پروژههای شهری؛
- بودجه و درآمدهای شهرداری؛
- شوراهای اسلامی شهر؛
- مشارکت شهروندی؛
- مدیریت بحران؛
- سیاستگذاری شهری؛
- مدیریت کلانشهرها.
۵. برنامهریزی مسکن
این گرایش بر مسائل سکونت، مسکن و سیاستهای مرتبط با آن تمرکز دارد.
موضوعات اصلی عبارتاند از:
- سیاستگذاری مسکن؛
- مسکن اجتماعی؛
- مسکن گروههای کمدرآمد؛
- بازار زمین و مسکن؛
- استطاعتپذیری مسکن؛
- سکونتگاههای غیررسمی؛
- بافتهای فرسوده؛
- نوسازی و بهسازی شهری؛
- توسعه مسکن و گسترش شهر.
۲. گرایشها و حوزههای تخصصی مرتبط با علوم شهری
برخی از این عناوین ممکن است بهصورت گرایش مستقل، رشته میانرشتهای، برنامه آموزشی یا حوزه تخصصی در دانشگاهها ارائه شوند.
۱. حملونقل و برنامهریزی شهری
این حوزه به جابهجایی افراد و کالا در شهر میپردازد و موضوعات زیر را دربرمیگیرد:
- برنامهریزی حملونقل؛
- مهندسی ترافیک؛
- حملونقل عمومی؛
- مترو و اتوبوس تندرو؛
- پیادهمداری؛
- دوچرخهسواری؛
- توسعه مبتنی بر حملونقل عمومی یا TOD؛
- مدیریت پارکینگ؛
- ایمنی ترافیک؛
- حملونقل پاک.
۲. برنامهریزی محیطزیست شهری
این حوزه بر رابطه شهر و محیط زیست تمرکز دارد.
موضوعات آن شامل موارد زیر است:
- توسعه پایدار شهری؛
- آلودگی هوا و صوت؛
- مدیریت پسماند؛
- فضای سبز شهری؛
- مدیریت منابع آب؛
- شهر کمکربن؛
- انرژی در شهر؛
- ارزیابی اثرات زیستمحیطی؛
- طراحی اقلیمی؛
- اکولوژی شهری.
۳. تابآوری و مدیریت بحران شهری
این حوزه توان شهرها برای مقابله با بحرانها و بازگشت به شرایط عادی را بررسی میکند.
موضوعات اصلی:
- زلزله؛
- سیل؛
- خشکسالی؛
- فرونشست زمین؛
- تغییرات اقلیمی؛
- بحرانهای اجتماعی؛
- مدیریت ریسک؛
- برنامهریزی اضطراری؛
- زیرساختهای تابآور؛
- پدافند غیرعامل شهری.
۴. شهر هوشمند
شهر هوشمند از فناوری و داده برای بهبود مدیریت و خدمات شهری استفاده میکند.
موضوعات این حوزه عبارتاند از:
- فناوری اطلاعات و ارتباطات؛
- اینترنت اشیا؛
- دادههای بزرگ؛
- سامانههای هوشمند حملونقل؛
- خدمات الکترونیک شهری؛
- حکمرانی دیجیتال؛
- مدیریت هوشمند انرژی؛
- شهروند هوشمند؛
- هوش مصنوعی در شهرسازی؛
- داشبوردها و سامانههای اطلاعات شهری.
۵. سیستم اطلاعات جغرافیایی و سنجش از دور
این حوزه برای تحلیل فضایی و مکانی شهرها استفاده میشود.
موضوعات آن شامل موارد زیر است:
- GIS شهری؛
- تحلیل فضایی؛
- تولید نقشههای شهری؛
- سنجش از دور؛
- تحلیل تصاویر ماهوارهای؛
- پایگاه داده مکانی؛
- مدلسازی شهری؛
- تحلیل شبکه؛
- مکانیابی خدمات؛
- Web GIS.
۶. بازآفرینی شهری و حفاظت از بافتهای تاریخی
این حوزه به بهسازی، نوسازی و احیای بافتهای شهری میپردازد.
موضوعات اصلی:
- بافتهای فرسوده؛
- بافتهای تاریخی؛
- سکونتگاههای غیررسمی؛
- فقر و نابرابری شهری؛
- توانمندسازی ساکنان؛
- حفاظت از میراث شهری؛
- باززندهسازی مراکز تاریخی؛
- مشارکت جامعه محلی؛
- توسعه میانافزا؛
- احیای فضاهای متروک شهری.
۷. طراحی و برنامهریزی منظر شهری
این حوزه به عناصر طبیعی، کالبدی و بصری محیط شهر توجه دارد.
موضوعات آن عبارتاند از:
- منظر خیابان؛
- منظر فرهنگی؛
- فضاهای سبز؛
- پارکها و باغهای شهری؛
- شبکه سبز شهری؛
- روددرهها و حاشیه رودخانهها؛
- مبلمان شهری؛
- نورپردازی شهری؛
- طراحی فضای عمومی؛
- هویت بصری شهر.
۸. جامعهشناسی شهری
جامعهشناسی شهری از حوزههای مهم علوم شهری است و رابطه جامعه، فضا و شهر را بررسی میکند.
موضوعات آن شامل موارد زیر است:
- رفتار شهروندان؛
- هویت شهری؛
- سرمایه اجتماعی؛
- مشارکت اجتماعی؛
- فقر شهری؛
- آسیبهای اجتماعی؛
- جداییگزینی فضایی؛
- مهاجرت و شهرنشینی؛
- عدالت اجتماعی؛
- جنسیت و فضای شهری.
۹. اقتصاد شهری و منطقهای
این حوزه مسائل اقتصادی مرتبط با شهر و منطقه را بررسی میکند.
موضوعات اصلی:
- اقتصاد زمین؛
- بازار مسکن؛
- قیمت زمین؛
- مالیه شهری؛
- درآمدهای شهرداری؛
- تأمین مالی پروژههای شهری؛
- اقتصاد کلانشهرها؛
- توسعه منطقهای؛
- اشتغال و فعالیتهای اقتصادی؛
- اثر پروژههای شهری بر ارزش املاک.
۱۰. برنامهریزی گردشگری شهری
این حوزه به نقش گردشگری در توسعه شهرها میپردازد.
موضوعات آن عبارتاند از:
- گردشگری شهری؛
- گردشگری فرهنگی؛
- گردشگری تاریخی؛
- گردشگری خلاق؛
- بازآفرینی مراکز تاریخی؛
- اقتصاد گردشگری؛
- برنامهریزی فضاهای گردشگری؛
- برند شهری؛
- شهرهای مقصد گردشگری؛
- توسعه پایدار گردشگری.
۱۱. برنامهریزی روستایی و توسعه سکونتگاهها
این حوزه با شهرسازی ارتباط نزدیکی دارد و به توسعه روستاها و پیوند آنها با شهرها میپردازد.
موضوعات آن شامل:
- برنامهریزی روستایی؛
- توسعه روستایی؛
- روابط شهر و روستا؛
- مهاجرت روستایی؛
- سکونتگاههای پیرامون شهر؛
- روستاهای در حال تبدیل به شهر؛
- توسعه پایدار روستایی؛
- خدماترسانی به مناطق روستایی؛
- گردشگری روستایی.
۱۲. برنامهریزی شهری سلامتمحور
این حوزه رابطه محیط شهری و سلامت جسمی و روانی شهروندان را بررسی میکند.
موضوعات مهم:
- شهر سالم؛
- دسترسی به خدمات درمانی؛
- پیادهمداری و سلامت؛
- آلودگی و بیماری؛
- فضاهای سبز و سلامت روان؛
- شهر دوستدار سالمند؛
- شهر دوستدار کودک؛
- عدالت در دسترسی به خدمات؛
- طراحی شهری برای افراد دارای معلولیت.
۳. رشتهها و علوم نزدیک به شهرسازی
علاوه بر گرایشهای مستقیم شهرسازی، رشتههای زیر نیز در دانشگاهها با مسائل شهری ارتباط دارند:
- جغرافیا و برنامهریزی شهری
- جغرافیا و برنامهریزی روستایی
- جغرافیا و برنامهریزی منطقهای
- طراحی شهری
- معماری
- معماری منظر
- مدیریت شهری
- مدیریت دولتی با تمرکز بر امور شهری
- مهندسی عمران ـ حملونقل
- مهندسی عمران ـ برنامهریزی حملونقل
- مهندسی ترافیک
- محیط زیست
- جامعهشناسی شهری
- اقتصاد شهری و منطقهای
- برنامهریزی گردشگری
- مدیریت بحران
- سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی
- مهندسی نقشهبرداری و ژئوماتیک
- توسعه روستایی
- مطالعات منطقهای
- برنامهریزی توسعه اجتماعی و اقتصادی
- معماری و شهرسازی اسلامی
- مرمت و احیای بناها و بافتهای تاریخی
- مدیریت پروژههای شهری
- علوم داده و هوش مصنوعی با کاربردهای شهری
۴. گرایشهای مرتبط در مقطع دکتری
در مقطع دکتری، عناوین ممکن است با ساختار دانشگاه و مجوزهای آموزشی تفاوت داشته باشند؛ اما حوزههای رایج پژوهشی شامل موارد زیر هستند:
- برنامهریزی شهری؛
- طراحی شهری؛
- برنامهریزی منطقهای؛
- جغرافیا و برنامهریزی شهری؛
- جغرافیا و برنامهریزی روستایی؛
- مدیریت شهری؛
- برنامهریزی محیطزیست شهری؛
- حملونقل و برنامهریزی شهری؛
- بازآفرینی و توسعه شهری؛
- برنامهریزی مسکن؛
- سیاستگذاری شهری؛
- برنامهریزی فضایی؛
- شهر هوشمند؛
- تابآوری شهری؛
- توسعه پایدار شهری؛
- مطالعات شهری و منطقهای.
۵. انتخاب گرایش بر اساس علاقه
علاقه یا هدف شما
گرایش مناسبتحلیل، سیاستگذاری و برنامهریزی توسعه
برنامهریزی شهری
طراحی فضا و کار با نقشه و فرم
طراحی شهری
توسعه استانها و روابط شهر و روستا
برنامهریزی منطقهای
مدیریت شهرداری و سازمانهای شهری
مدیریت شهری
مسکن، زمین و بافتهای فرسوده
برنامهریزی مسکن
حملونقل و ترافیک
برنامهریزی حملونقل
محیط زیست و توسعه پایدار
برنامهریزی محیطزیست شهری
فناوری، نقشه و تحلیل داده
GIS و شهر هوشمند
میراث و بافت تاریخی
بازآفرینی و حفاظت شهری
مسائل اجتماعی و عدالت فضایی
جامعهشناسی و مطالعات شهری
نکته پایانی
همه عناوین بالا الزاماً در تمام دانشگاهها بهعنوان گرایش مستقل ارائه نمیشوند. برخی از آنها ممکن است در قالب رشته مستقل، گرایش کارشناسی ارشد، گرایش دکتری، درس اختیاری، گروه پژوهشی یا موضوع پایاننامه ارائه شوند. برای اطلاع از گرایشهای قطعی هر سال باید دفترچه انتخاب رشته سازمان سنجش و سایت دانشگاه موردنظر بررسی شود.