در ادامه چند منبع معتبر بینالمللی برای دنبالکردن اخبار، تحلیلها و پروژههای شهرسازی، طراحی شهری و برنامهریزی شهری معرفی میکنم:
۱. اخبار و تحلیلهای تخصصی شهرسازی
Planetizen
اخبار، تحلیلها، آموزشها، معرفی کتاب و فرصتهای شغلی در برنامهریزی شهری https://www.planetizen.com/
City Monitor
موضوعاتی مانند سیاستگذاری شهری، حملونقل، مسکن، عدالت اجتماعی و آینده شهرها https://citymonitor.ai/
و البته بهترین و نخستین سایت تخصصی شهرسازی در ایران و حتی خارج از ایران سایت انجمن شهرسازی ایران اربنیتی https://urbanity.ir
پیشنهاد برای شروع
برای اخبار روزانه و آموزش پژوهش به زبان فارسی: Urbanity
برای اخبار روزانه و آموزش برنامهریزی شهری: Planetizen
برای پروژههای طراحی شهری و معماری: ArchDaily و Dezeen
برای حملونقل و خیابانهای انسانمحور: Streetsblog و ITDP
برای توسعه پایدار و سیاستگذاری شهری: UN-Habitat و WRI
برای تحلیل اجتماعی و اقتصادی شهرها: City Monitor و Bloomberg CityLab
نکته: اگر قصد بازنشر مطالب این سایتها را در سایت خود دارید، بهتر است متن را ترجمه و بازنویسی کنید، منبع اصلی و لینک مطلب را ذکر کنید و حقوق نشر و شرایط استفاده هر سایت را رعایت نمایید.
دستورالعمل کاربرد علائم و تابلوها در شبکه حمل و نقل ریلی شهری و حومه
دستورالعمل کاربرد علائم و تابلوها در شبکه حمل و نقل ریلی شهری و حومه
مشخصات سند
این سند با عنوان «دستورالعمل کاربرد علائم و تابلوها در شبکه حمل و نقل ریلی شهری و حومه» و شماره ضابطه ۸۷۳، ویرایش نهایی سال ۱۴۰۳، توسط سازمان برنامه و بودجه کشور تهیه و ابلاغ شده است.
موضوع اصلی دستورالعمل، ایجاد نظامی یکپارچه برای طراحی، انتخاب، جانمایی، نصب، نگهداری و استفاده از تابلوها و علائم در شبکههای حمل و نقل ریلی شهری و حومه است.
هدف دستورالعمل
این دستورالعمل با هدف ایجاد هماهنگی و استانداردسازی تابلوها و علائم در ایستگاهها و شبکههای ریلی تدوین شده است.
مهمترین اهداف سند عبارتاند از:
پاسخگویی به نیازهای مسافران و کاربران شبکه حمل و نقل ریلی
افزایش سهولت دسترسی و هدایت مسافران به ایستگاه، سکو، خروجی و مقصد
کاهش زمان سفر از طریق ارائه اطلاعات صحیح و قابل فهم
افزایش کیفیت خدماترسانی و رضایت مسافران
افزایش ایمنی مسافران و کاربران
ایجاد ظاهر منظم، زیبا، حرفهای و یکپارچه در ایستگاهها
استانداردسازی تابلوها و علائم در شهرهای مختلف کشور
توجه به نیازهای افراد کمتوان و دارای معلولیت
محل جدول یا تصویر: در صفحات ارائهشده، در بخش اهداف و کلیات تصویر مستقلی مشاهده نمیشود. فهرست مطالب در صفحات ۸ تا ۱۱ درج شده است.
مبنای تدوین دستورالعمل
این دستورالعمل با استفاده از ضوابط و استانداردهای مرتبط تهیه شده است. مهمترین منابع مورد اشاره عبارتاند از:
استاندارد ملی ایران به شماره ۱۸۰۹۱ درباره علائم و تابلوهای سیستمهای حمل و نقل ریلی شهری و حومه
راهنمای جامع علائم و نشانههای راهآهن شهری تهران و حومه
ضوابط بهرهبرداری راهآهن شهری تهران و حومه
قوانین، آییننامهها و استانداردهای ملی مرتبط
مطابق سند، در صورت مشاهده مغایرت میان این دستورالعمل و منابع غیررسمی، مفاد همین دستورالعمل معتبر است.
دامنه کاربرد
دستورالعمل برای طراحی و اجرای تابلوها و علائم در شبکههای حمل و نقل ریلی شهری و حومه کاربرد دارد.
مسئولیتهای اصلی مرتبط با اجرای آن شامل موارد زیر است:
طراحی تابلوها و علائم
انتخاب نوع تابلو و علامت
انتخاب رنگ، فونت و اندازه نوشتهها
جانمایی تابلوها در ایستگاه و مسیرهای دسترسی
نصب و اجرای تابلوها
نگهداری و بازدید دورهای
جایگزینی یا اصلاح تابلوهای موجود
تعاریف اصلی
سالن فروش بلیت
سالن فروش بلیت فضایی در ایستگاه است که پس از ورودی قرار دارد و محل استقرار باجهها و تجهیزات فروش بلیت است.
سکو
سکو فضایی برای انتظار مسافران و ورود و خروج آنان از قطار است که بر اساس طرح قطار و نحوه بهرهبرداری از ایستگاه طراحی میشود.
خارج از ایستگاه
به فضای خارج از ساختمان ایستگاه یا فضای اطراف ورودیهای ایستگاه گفته میشود.
ایستگاه
ایستگاه فضایی است که مسافر از سطح شهر به آن دسترسی پیدا میکند و میتواند برای سوار شدن به قطار یا پیاده شدن از آن استفاده کند.
نشانه دستوری
نشانهای است که انجام یک عمل مشخص را الزامی میکند.
این نشانهها معمولاً دارای شکل هندسی دایرهای، زمینه آبی و نوشته یا نماد سفید هستند.
نشانه ممنوعیت
نشانهای است که ممنوع بودن یک عمل مشخص را اعلام میکند.
این نشانهها معمولاً به شکل دایره، با زمینه سفید، حاشیه قرمز و خط مورب قرمز طراحی میشوند.
نشانه هشدار
نشانهای است که وجود یک خطر بالقوه را به کاربران اعلام میکند.
این نشانهها معمولاً به شکل مثلث، با زمینه زرد، حاشیه مشکی و نوشته یا نماد مشکی هستند.
نشانه تجهیزات اطفای حریق
این نشانه محل تجهیزات مربوط به اطفای حریق را مشخص میکند.
نشانههای تجهیزات اطفای حریق معمولاً به شکل مربع، با زمینه قرمز و نوشته یا نماد سفید طراحی میشوند.
نشانه اطلاعرسان
نشانهای است که اطلاعات ضروری درباره مکانها، امکانات، مسیرها و خدمات مختلف را در اختیار مسافران قرار میدهد.
این نشانهها معمولاً به شکل مستطیل یا مربع طراحی میشوند.
پیکان
پیکان جهت حرکت یا مسیر رسیدن به مقصد را نشان میدهد و در تابلوهای راهنما مورد استفاده قرار میگیرد.
نماد و تصویرنما
نماد یا تصویرنما، تصویری ساده و قابل فهم است که بدون نیاز به توضیح طولانی، مفهوم یا محل یک خدمت، فضا یا مسیر را به مسافر منتقل میکند.
تابلو آویزان
تابلویی است که از سقف آویزان میشود.
تابلو دیواری
تابلویی است که روی دیوار نصب میشود.
تابلو پایهدار
تابلویی است که روی پایه یا ستون نصب میشود.
تابلو عمود بر دیوار
تابلویی است که به صورت عمود بر دیوار نصب میشود تا از دو جهت قابل مشاهده باشد.
تابلو در
تابلویی است که روی در یا مجاورت آن نصب میشود.
تابلو ایستاده
تابلویی است که به صورت مستقل و ایستاده در محل مورد نظر قرار میگیرد.
محل جدول: جدول تعاریف اصلی در صفحه ۲۰ و ادامه آن در صفحه ۲۱ قرار دارد.
اجزای اصلی تابلوها
بر اساس دستورالعمل، اجزای اصلی تابلوهای راهنمایی شامل موارد زیر است:
پیکان
نشانه یا تصویرنما
رنگ
نوشته
حاشیه و زمینه
اطلاعات مقصد
شماره خط و نام ایستگاه
اصول استفاده از پیکان
پیکان باید جهت حرکت مسافر را به صورت واضح و بدون ابهام نشان دهد.
پیکانهای قابل استفاده در تابلوها معمولاً برای نشان دادن جهتهای زیر به کار میروند:
حرکت مستقیم
گردش به راست
گردش به چپ
حرکت مورب به راست
حرکت مورب به چپ
حرکت به بالا
حرکت به پایین
در حالت معمول، پیکان سمت راست در سمت راست تابلو و پیکان سمت چپ در سمت چپ تابلو قرار میگیرد. استفاده از پیکانها باید به گونهای باشد که مسافر بدون نیاز به حدس زدن، مسیر درست را تشخیص دهد.
محل تصویر یا شکل: شکلهای مربوط به جهتگیری مجاز پیکانها در صفحه ۲۴ قرار دارد. شکل مربوط به مربع فرضی و پیکانهای جهتنما در صفحه ۲۵ درج شده است. شکل مربوط به ابعاد و زوایای استاندارد پیکان در صفحه ۲۶ آمده است.
نشانهها و تصویرنماها
نشانهها باید ساده، قابل فهم، خوانا و هماهنگ با سایر تابلوهای شبکه باشند.
در دستورالعمل پنج گروه اصلی از نشانهها مورد توجه قرار گرفته است:
نشانههای ایمنی و امداد
نشانههای تجهیزات اطفای حریق
نشانههای هشدار
نشانههای بازدارنده یا ممنوعیت
نشانههای مرتبط با شبکه حمل و نقل ریلی
همچنین نشانههایی برای کمک به کاربران غیر فارسیزبان پیشبینی شده است. در موارد لازم، استفاده از تصویرنما در کنار نوشته میتواند موجب افزایش سرعت درک پیام شود.
رنگها در تابلوها و علائم
انتخاب رنگ در تابلوها باید بر اساس نوع پیام و کاربرد آن انجام شود.
رنگهای اصلی مورد استفاده در دستورالعمل عبارتاند از:
مشکی
زرد
قرمز
سفید
آبی
سبز
رنگ مشکی معمولاً برای نوشتهها، حاشیهها و برخی علائم استفاده میشود.
رنگ زرد برای هشدار به کار میرود.
رنگ قرمز برای ممنوعیت، خطر و تجهیزات اطفای حریق کاربرد دارد.
رنگ آبی برای نشانههای دستوری و برخی اطلاعات راهنما استفاده میشود.
رنگ سبز برای اطلاعات ایمنی، امداد و برخی مسیرهای خروج یا خدمات مورد استفاده قرار میگیرد.
تمام رنگها باید مطابق مقادیر مشخصشده در جداول دستورالعمل انتخاب شوند. همچنین رنگ نوشته و زمینه باید تضاد کافی داشته باشد تا تابلو در شرایط مختلف نوری قابل خواندن باشد.
محل جدول: جدول رنگهای اصلی علائم در صفحات ۳۱ تا ۳۳ قرار دارد. این جدول شامل مقادیر RGB و CMYK رنگهاست.
کدهای رنگی اصلی
مشکی: RGB برابر با ۰، ۰، ۰
زرد: RGB برابر با ۲۵۵، ۲۱۴، ۰
قرمز: RGB برابر با ۲۵۵، ۱۳، ۰
سفید: RGB برابر با ۲۵۵، ۲۵۵، ۲۵۵
آبی: RGB برابر با ۰، ۸۴، ۲۵۵
سبز: RGB برابر با ۰، ۱۳۸، ۹۴
رنگبندی خطوط شبکه
برای خطوط مختلف شبکه حمل و نقل ریلی، رنگهای مجزا پیشنهاد شده است. این رنگها برای نمایش خطوط در نقشهها، تابلوها، برچسبها، خودروها و سایر تجهیزات قابل استفاده هستند.
محل جدول: جدول رنگبندی پیشنهادی خطوط شبکه در صفحه ۳۴ قرار دارد و رنگهای خطوط ۱ تا ۱۱ را با مقادیر RGB و CMYK مشخص میکند.
نمونه رنگ خطوط شبکه
خط ۱: قرمز
خط ۲: آبی تیره
خط ۳: زرد
خط ۴: آبی روشن
خط ۵: سبز
خط ۶: صورتی
خط ۷: بنفش
خط ۸: قهوهای
خط ۹: نارنجی
خط ۱۰: سرمهای
خط ۱۱: سبز روشن
اصول نوشتار در تابلوها
در تابلوهای شبکه حمل و نقل ریلی، نوشته فارسی باید در اولویت قرار داشته باشد. در صورت نیاز، معادل انگلیسی نیز باید در تابلو درج شود.
نوشته فارسی معمولاً در خط بالاتر و نوشته انگلیسی در خط پایینتر قرار میگیرد.
متن تابلو باید کوتاه، روشن و مستقیم باشد. استفاده از جملههای طولانی و توضیحات غیرضروری باعث کاهش سرعت درک پیام میشود.
برای تابلوهای راهنما، استفاده از کلمات و عبارتهای کوتاه نسبت به جملههای کامل مناسبتر است.
محل تصویر: نمونههای قرارگیری نوشته فارسی و انگلیسی در تابلوها در صفحات ۳۷ تا ۴۰ ارائه شده است.
فونت و قلم
قلم نوشتههای فارسی تابلوها باید بر اساس استاندارد ملی ایران به شماره ۱۸۰۹۱ انتخاب شود.
برای نوشتههای انگلیسی در تابلوها، استفاده از قلم Frutiger Bold توصیه شده است.
حروف انگلیسی باید خوانا، ساده و دارای فاصله مناسب باشند. در صورت استفاده از کلمات کوتاه، فاصلهگذاری و اندازه حروف باید به گونهای باشد که نوشته از فاصله مناسب قابل تشخیص باشد.
اندازه نوشته
اندازه نوشته به فاصله دید، نوع تابلو، محل نصب و اهمیت پیام بستگی دارد.
هرچه فاصله دید بیشتر باشد، ارتفاع حروف نیز باید افزایش پیدا کند. اندازه حروف فارسی و انگلیسی باید با یکدیگر تناسب داشته باشند.
در دستورالعمل، ارتفاع حروف فارسی به عنوان مبنای اندازهگیری معرفی شده و ارتفاع حروف انگلیسی بر اساس نسبت مشخصی از ارتفاع حروف فارسی تعیین میشود.
فاصله بین خطوط و حروف
فاصله بین خطوط فارسی و انگلیسی باید به اندازهای باشد که دو زبان از یکدیگر قابل تشخیص باشند.
در تابلوهای اطلاعاتی، برای نوشتههای مهمتر میتوان از اندازه بزرگتر استفاده کرد. استفاده از چند اندازه متفاوت باید با هدف ایجاد سلسلهمراتب بصری انجام شود.
فاصله بین حروف نیز باید از ایجاد چسبندگی یا جدایی بیش از حد جلوگیری کند.
محل شکل: شکل فاصله بین خطوط فارسی و انگلیسی در صفحه ۳۷ درج شده است. نمونه قلم فارسی در صفحه ۳۷ و نمونه قلم انگلیسی در صفحه ۳۸ قرار دارد.
نوشتن نام مکانها به زبان انگلیسی
درج نام مکانها به زبان انگلیسی باید مطابق اصول آوانگاری و شیوهنامههای تعیینشده انجام شود.
برخی قواعد مهم عبارتاند از:
برای واژههای فارسی باید معادل انگلیسی ثابت و یکسان استفاده شود.
حروف بزرگ و کوچک انگلیسی باید مطابق قواعد نامگذاری استفاده شوند.
در نامهای خاص، شکل رسمی و شناختهشده نام باید حفظ شود.
برای واژههایی مانند میدان، خیابان، خروجی، ورودی، پارکینگ و ایستگاه، معادلهای استاندارد استفاده شود.
استفاده از شکلهای مختلف و سلیقهای برای یک نام ممنوع است.
برخی معادلهای انگلیسی
عنوان فارسی
معادل انگلیسی
آزادراه
Freeway
مرکز شهر
City Center
تندراه
Express Way
ورزشگاه
Sport Center
بلوار
Boulevard یا Blvd
خیابان
Street یا St.
میدان
Square یا Sq
کمربندی
Ring Road
ورودی شرقی
East Entrance
ورودی غربی
West Entrance
خروجی
Exit
پارک سوار
Park and Ride
پایانه
Terminal
دوچرخه
Bike
پارکینگ
Parking
فرودگاه
Airport
ایستگاه
Station
بازار
Bazaar
تقاطع
Intersection
دسترسی محلی
Local Access
محل جدول: جدول معادلهای انگلیسی در صفحه ۳۵ قرار دارد و توضیحات تکمیلی مربوط به نحوه نگارش نامهای انگلیسی در صفحه ۳۶ آمده است.
نامگذاری ایستگاهها و خطوط
ایستگاههای هر خط باید شمارهگذاری شوند. شماره خط و شماره ایستگاه باید به صورت واضح و هماهنگ در تابلوها درج شود.
در ایستگاههای تقاطعی، لازم است اطلاعات مربوط به تمام خطوطی که از ایستگاه عبور میکنند، در تابلوها و نقشهها نمایش داده شود.
نام مقصد باید با توجه به جهت حرکت قطار و مسیر سفر انتخاب شود. در صورت وجود تفاوت میان نام مقصد نهایی و نام محله یا مکان شناختهشده، میتوان نام محل را برای افزایش خوانایی و درک بهتر مسافر در تابلو درج کرد.
تابلوهای راهنمای مسیر
تابلوهای راهنمای مسیر باید اطلاعات زیر را در اختیار مسافر قرار دهند:
مسیر حرکت
نام ایستگاه
نام خط
مقصد نهایی
ورودی و خروجی
سالن فروش بلیت
سکو
امکانات و خدمات ایستگاه
مسیرهای اضطراری
اولویت نصب تابلوها باید بر اساس نیاز مسافر و ترتیب حرکت او در ایستگاه تعیین شود.
تحلیل و سادهسازی مفاد سند
این دستورالعمل در اصل یک نظام هماهنگ برای اطلاعرسانی در شبکه ریلی ایجاد میکند. هدف آن این است که مسافر در هر ایستگاه، با هر سطح سواد، زبان یا توانایی جسمی، بتواند مسیر خود را بهسادگی پیدا کند.
مهمترین پیامهای سادهشده سند عبارتاند از:
هر تابلو باید فقط یک پیام روشن و قابل فهم داشته باشد.
رنگ، شکل و محل نصب تابلو باید با نوع پیام آن هماهنگ باشد.
تابلوهای هشدار، ممنوعیت، دستور، اطلاعرسانی و اطفای حریق باید از نظر ظاهری با یکدیگر تفاوت داشته باشند.
متن تابلو باید کوتاه و خوانا باشد.
نوشته فارسی باید در اولویت قرار گیرد و معادل انگلیسی آن به صورت استاندارد درج شود.
استفاده از رنگهای متفاوت برای خطوط شبکه، شناسایی مسیر را برای مسافر آسانتر میکند.
تابلوها باید از فاصله مناسب قابل مشاهده و خواندن باشند.
اندازه نوشته باید با فاصله دید و محل نصب تابلو تناسب داشته باشد.
در تابلوهای مسیریابی، پیکان باید دقیقاً جهت حرکت را نشان دهد.
تابلوها نباید در محلهای شلوغ، پشت ستون، پشت تجهیزات یا در نقاط کمنور نصب شوند.
تابلوهای قدیمی یا آسیبدیده باید بهصورت دورهای بازدید و اصلاح شوند.
استفاده از علائم و تصویرنماها در کنار نوشته، سرعت درک اطلاعات را افزایش میدهد.
تصاویر، شکلها و جدولهای موجود در صفحات ارائهشده
صفحات ۸ تا ۱۱: فهرست مطالب سند
صفحه ۲۰: جدول تعاریف اصلی شامل سالن فروش بلیت، سکو، ایستگاه و انواع علائم
صفحه ۲۱: ادامه جدول تعاریف شامل علائم اطفای حریق، اطلاعرسانی، پیکان و انواع تابلوها
صفحه ۲۴: شکل جهتگیریهای مجاز پیکان
صفحه ۲۵: شکل مربع فرضی و نحوه قرارگیری پیکانها در تابلو
صفحه ۳۳: ادامه نمونههای رنگ، زمینه و نوشته تابلوها و توضیحات مربوط به کنتراست
صفحه ۳۴: جدول رنگبندی پیشنهادی خطوط شبکه از خط ۱ تا خط ۱۱
صفحه ۳۵: جدول معادلهای انگلیسی مورد استفاده در تابلوها
صفحات ۳۷ و ۳۸: نمونه قلم، اندازه نوشته و فاصله بین خطوط فارسی و انگلیسی
صفحات ۳۹ و ۴۰: نمونه نحوه قرارگیری نوشته و محتوای پیامها در تابلوها
پرسشهای متداول و پاسخها
هدف اصلی دستورالعمل کاربرد علائم و تابلوها چیست؟
هدف اصلی، استانداردسازی تابلوها و علائم و کمک به مسافران برای یافتن مسیر، ایستگاه، سکو، خروجی و خدمات مورد نیاز است.
چرا استفاده از رنگهای مختلف در شبکه ریلی اهمیت دارد؟
رنگبندی متفاوت خطوط باعث میشود مسافران خطوط مختلف را سریعتر تشخیص دهند و مسیر خود را با احتمال خطای کمتر پیدا کنند.
تابلوهای هشدار چه شکلی دارند؟
تابلوهای هشدار معمولاً مثلثی هستند و زمینه زرد، حاشیه مشکی و نوشته یا نماد مشکی دارند.
تابلوهای ممنوعیت چه کاربردی دارند؟
این تابلوها ممنوع بودن یک عمل مشخص را اعلام میکنند و معمولاً به شکل دایره با زمینه سفید، حاشیه قرمز و خط مورب قرمز طراحی میشوند.
آیا نوشته فارسی و انگلیسی باید همزمان روی تابلو درج شود؟
در مواردی که نیاز به اطلاعرسانی برای کاربران غیرفارسیزبان وجود دارد، معادل انگلیسی نیز باید درج شود. نوشته فارسی در اولویت قرار دارد و نوشته انگلیسی باید مطابق استانداردهای تعیینشده باشد.
پیکان در تابلوها چه وظیفهای دارد؟
پیکان جهت حرکت مسافر و مسیر رسیدن به مقصد را مشخص میکند.
فونت انگلیسی تابلوها باید چه ویژگی داشته باشد؟
فونت انگلیسی باید ساده، خوانا و استاندارد باشد. در سند، استفاده از قلم Frutiger Bold توصیه شده است.
آیا میتوان از جملههای طولانی در تابلوها استفاده کرد؟
خیر. متن تابلو باید کوتاه، مستقیم و قابل فهم باشد. در بیشتر موارد استفاده از کلمات کلیدی و عبارتهای کوتاه مناسبتر است.
چه اطلاعاتی باید در تابلوهای راهنما درج شود؟
نام ایستگاه، شماره خط، مقصد، جهت حرکت، ورودی، خروجی، سکو، سالن فروش بلیت و امکانات مهم ایستگاه از مهمترین اطلاعات قابل درج در تابلوهای راهنما هستند.
تابلوها در چه محلهایی نباید نصب شوند؟
تابلو نباید پشت ستون، پشت تجهیزات، در محلهای کمنور، در مسیرهای شلوغ یا در نقاطی نصب شود که دید مسافر را محدود کند.
دستورالعمل اجرايي موضوع تبصره (1) ماده (2) قانون درآمد پايدار و هزينه شهرداري ها و دهياري ها (عناوين عوارض و بهاي خدمات و ترتيبات وصول آنها)
مصوب 1404/09/29 وزارت كشور
[caption id="attachment_35937" align="aligncenter" width="1792"] دستورالعمل اجرايی قانون درآمد پايدار و هزينه شهرداری ها و دهياری ها 1404[/caption]
متن استخراجشده قانون
به موجب تبصره (۱) ماده (۲) قانون درآمد پایدار و هزینه شهرداریها و دهیاریها که اشعار می دارد : "عناوین عوارض و ترتیبات وصول آن با پیشنهاد شورای اسلامی شهرها و بخشها پس از تأیید شورای عالی استانها، تهیه گردیده و دستورالعمل آن حداکثر تا پایان آذرماه هر سال توسط وزیر کشور تصویب و ابلاغ میشود " و همچنین بند (۹) جزء (الف) تبصره (۱) قانون مذکور که بهاء خدمات شهرداریها را منحصر به عناوین مندرج در دستور العمل مذکور نموده است وزارت کشور در راستای اجرای قانون فوق الاشاره و ارتقای بهبود عملکرد شهرداریها و دهیاریها دستورالعمل مربوط به عناوین عوارض و بهاء خدمات و ترتیبات وصول آنها را به شرح ذیل جهت اقدام لازم ابلاغ مینماید . فصل اول - تعاریف
ماده (۱) عوارض محلی وجوهی است که برای تأمین بخشی از هزینه های شهر و روستا بر مواردی اعم از اراضی مستحدثات تأسیسات تبلیغات معابر و فضاهای درون شهری و روستایی و ارزش افزوده ناشی از اجرای طرح های توسعه شهری و روستایی و داراییهای غیر منقول مطابق قوانین و مقررات تعیین میگردد و عناوین و ترتیبات وصول آن در این دستورالعمل تعیین شده است. ماده (۲ بهاء خدمات کارمزدی است که ،شهرداری سازمانها مؤسسات و شرکتهای وابسته به شهرداری ها و یا دهیاری ها در چارچوب قوانین و مقررات در ازای ارائه خدمات مستقیم وصول میکنند و عناوین آن در این دستورالعمل تعیین شده است.
ماده ۳ :قانون منظور از قانون در این دستورالعمل قانون درآمد پایدار و هزینه شهرداریها و دهیاری ها مصوب سال ۱۴۰۱ میباشد.
ماده (٤ شوراها منظور از شوراها در این دستورالعمل شوراهای اسلامی شهر و بخش میباشد.
فصل دوم - ضوابط تنظیم عناوین عوارض و بهاء خدمات
ماده (۵) کلیه مفاد این دستورالعمل با لحاظ ضوابط موضوع ماده (۶۲) قانون شهرداریها ماده (۳۰) آئین نامه مالی
شهرداریها و تبصره ذیل ماده (۳۷) آئین نامه مالی دهیاریها تنظیم گردیده است.
ماده (٦) مسئول وصول عوارض در محدوده و حریم ،شهر شهرداری و در محدوده روستا دهیاری میباشد. همچنین مسئول وصول بهاء خدمات در محدوده و حریم ،شهر شهرداری یا سازمانها و شرکتها و مؤسسات وابسته و در محدوده روستا دهیاری می باشد.
ماده ( شوراها باید نسبت به تصویب عناوین عوارض و بهاء خدمات و نحوه محاسبه آنها منطبق بر ضوابط این دستورالعمل بنا به پیشنهاد شهرداری یا دهیاری و یا شورای روستای مربوطه در مهلت قانونی اقدام نمایند. همچنین شهرداری یا دهیاری و یا شوراهای مربوطه در تدوین نحوه محاسبه عوارض و بهاء خدمات صرفاً میتواند از شاخصهای مندرج در این دستورالعمل جهت تدوین ضابطه محاسبه عوارض و بهاء خدمات استفاده نماید.
تبصره (۱) تصویب عناوین عوارض و بهاء خدمات با توجه به شرایط و مقتضیات شهرها و روستاها صورت می گیرد و ضرورتی برای تصویب همه عناوین عوارض و بهاء خدمات موضوع این دستورالعمل در شهرها و روستاها وجود ندارد تبصره (۲ استفاده از شاخص ارزش معاملاتی املاک موضوع ماده (۶۴) قانون مالیاتهای مستقیم علاوه بر ضریب تعدیل پیشنهادی برای هر یک از شاخصها طبق بند (۷) قسمت (الف) ماده (۲) ،قانون به عنوان شاخص محاسبه عوارض و بهاء خدمات برای هر یک از عناوین که شورا لازم بداند امکان پذیر خواهد بود صرفاً در مواردی که هیچ شاخصی جهت تدوین ضابطه محاسبه عوارض بهاء خدمات و ترتیبات وصول آن در جدول مربوطه تعیین نشده است پیشنهاد دهندگان میتوانند با توجه به عنوان و مقتضیات محلی و با رعایت ضوابط نسبت به تعریف شاخص و استفاده از آن در رابطه محاسبه میزان عوارض و بهاء خدمات استفاده نمایند.
ماده (۸) مطابق با بند (۸) ماده (۲) ،قانون حداکثر نرخ رشد عوارض برای سال بعد نسبت به سال جاری برابر با میزان نرخ تورم اعلامی توسط مراجع ذیصلاح با احتساب میانگین نرخ تورم ،یکساله سه ماهه سال گذشته دی ،بهمن (اسفند) و نه ماهه سال جاری پایان) (آذرماه خواهد بود در مواردی که میزان عوارض در سال جدید از میزان عوارض در سال قبل به اضافه تورم اعلامی بیشتر گردد شهرداری مکلف است میزان عوارض را تا سقف عوارض سال قبل به اضافه تورم دریافت نماید و در هر صورت دریافت وجه مازاد بر میزان تورم اعلام شده توسط مراجع ذیصلاح خلاف قانون است.
ماده (۹ عناوین و نرخ عوارض و بهاء خدمات مصوب توسط شوراها باید برای کلیه اشخاص حقیقی و حقوقی یکسان باشد و نباید بین اشخاص در ضوابط محاسبه هیچ گونه تفاوت و تبعیض ایجاد گردد.
ماده (۱۰ وضع و وصول هر نوع عنوان عوارض و بهاء خدمات خارج از چارچوب این دستورالعمل از ابتدای سال ۱۴۰۳ ممنوع می باشد. در مواردی که در مهلت تعیین شده شهرداریها و یا دهیاریها نسبت به تصویب و یا تایید تعرفه عوارض قانونی خود
و اعلان عمومی آن اقدام ،ننمایند میتوانند عوارض و بهای خدمات را براساس عناوین و ضوابط دفترچه تعرفه سال ۱۴۰۲ صرفا برای مواردی که عنوان تعرفه و ضوابط وصول آن با این دستورالعمل مغایرتی نداشته باشد وصول نمایند.
فصل سوم ضوابط اجرایی
ماده (۱۱ مهلت قانونی پرداخت عوارض و بهاء خدمات باید پس از تصویب شورا در صورتحساب (اعم از الکترونیکی یا چاپی توسط صادر کننده به مؤدی ابلاغ گردد رعایت ماده ۹ قانون درآمد پایدار در این بخش
ضرورت دارد.
ماده (۱۲) شهرداریها مکلف هستند قبل از هر گونه اقدام قانونی برای وصول عوارض و بهای خدمات نسبت به ابلاغ آنها به مودیان اقدام نمایند. ماده (۱۳) مبالغ مربوط به عوارض و بهاء خدمات که قبل از ابلاغ این دستورالعمل قطعی شده است طبق قوانین مربوطه وصول میشود ماده (١٤) مستند به بند (۱) ماده (۵۵) قانون مالیات بر ارزش افزوده مصوب سال ۱۴۰۰ تنفیذ تبصره (۳) ماده (۵۰) قانون مالیات بر ارزش افزوده مصوب سال (۸۷ کلیه قوانین و مقررات مربوط به اعطای تخفیف یا معافیت از پرداخت عوارض یا وجوه به شهرداری و دهیاری قبل از تاریخ ۱۴۰۰/۰۴/۱۲ ملغی شده است.
ماده (۱۵) کلیه افراد تحت پوشش کمیته امداد امام خمینی (ره) سازمان بهزیستی کشور به عنوان اقشار کم درآمد تلقی شده و از پرداخت عوارض صدور پروانه ساختمانی برای یکبار و یک واحد معاف خواهند بود و در مورد ایثارگران نیز ماده (۶) قانون جامع خدمات رفاهی به ایثارگران ملاک عمل می باشد ضمنا این معافیت فقط یکبار و تا سقف الگوی مصرف شامل افراد مشمول میگردد تبصره تخفیفهای مندرج در ماده (۵) قانون حمایت از خانواده و جوانی ،جمعیت طبق مفاد قانون مذکور و تبصره (۱) ذیل آن بایستی اعمال گردد.
ماده (١٦) شهرداریها میتوانند بر اساس تکالیف مندرج در قوانین ماده ۳۲ آئین نامه مالی شهرداری ها نسبت به تقسیط عوارض و بهاء خدمات طبق شیوه نامه تقسیط که به تصویب شورای اسلامی شهر ،برسد، حداکثر به مدت ۳۶ ماه اقدام نمایند و در صورت ،تقسیط شورای اسلامی شهر میتواند هنگام تصویب عوارض صدور پروانه ساختمانی هزینه تقسیط این عوارض را در اجرای ماده ۵۹ قانون رفع موانع تولید رقابت پذیر ارتقای نظام مالی کشور لحاظ نماید.
ماده (۱۷) تقسیط عوارض در دهیاریها میبایست منطبق بر مفاد ماده (۳۸) آیین نامه مالی دهیاریها انجام پذیرد به نحوی که دهیاری مطالبات خود را با اقساط حداکثر ۳۶ ماهه مطابق دستورالعملی که به پیشنهاد دهیار به تصویب شورای اسلامی بخش مربوطه می رسد دریافت نماید.
ماده (۱۸ شهرداریها و دهیاریها مکلف اند هنگام صدور پروانه ساختمانی کلیه مطالبات معوقه و جرائم متعلقه موجود ملک را تعیین تکلیف نمایند صدور مفاصا حساب مالی و یا گواهی نقل و انتقال منوط به تسویه حساب با شهرداری یا دهیاری مربوطه میباشد. ماده (۱۹) شهرداریها مکلفند بموجب ماده (۵۹) قانون رفع موانع تولید رقابت پذیر و ارتقای نظام مالی کشور حداکثر تا یک هفته پس از پرداخت نقدی یا تعیین تکلیف نحوه پرداخت عوارض به صورت نسیه حسب ضوابط مربوطه، نسبت به صدور و تحویل پروانه ساختمان متقاضی اقدام نمایند دریافت هرگونه وجه به صورت علی الحساب قبل از صدور فیش قطعی عوارض یا بهای خدمات ممنوع می باشد.
ماده (۲۰) شهرداری ها برای املاک مشمول ماده واحده قانون تعیین وضعیت املاک واقع در طرحهای دولتی و شهرداری ها پس از گذشت مدت زمان قانونی و با رعایت شرایط مندرج در قانون مذکور براساس ضوابط طرح توسعه شهری تا سقف تراکم مجاز نسبت به صدور پروانه ساختمانی اقدام و عوارض مربوطه را طبق مندرجات پروانه صادره وصول می نمایند ماده (۲۱) در صورت استفاده از ارزش معاملاتی موضوع ماده (۶۴) قانون مالیاتهای مستقیم مصوب سال ۱۳۶۶ با اصلاحات و الحاقات بعدی ضریب تعدیل موضوع تبصره (۳) قانون مذکور باید در محاسبه عوارض لحاظ گردد. مبنای ارزش معاملاتی آخرین دفترچه تقویم املاک ملاک عمل در زمان تصویب عوارض خواهد بود. ملاک عمل استفاده از مصوبه موضوع تبصره (۳) ماده (۶۴) قانون مالیاتهای مستقیم برای محاسبه عوارض سال ۱۴۰۳ ابلاغیه شماره ۱۰۹۷۷۹ ت ۶۱۳۴۱هـ مورخ ۱۴۰۲/۰۶/۲۲ هیئت محترم وزیران معادل ۱۴ درصد میباشد ماده (۲۲) مطابق تبصره (۲) ماده (۲۹) قانون نوسازی و عمران شهری، شهرداریها و دهیاری ها موظف اند ، تاریخ اتمام عملیات ساختمانی را با رعایت مقررات ملی ساختمان براساس شرایط جغرافیایی آب و هوایی موقعیت ملک و نوع ،سازه طبق ضوابط مندرج در جدول ذیل در پروانههای صادره درج نمایند
ماده (۲۳ شهرداریها و دهیاریها موظف اند کلیه عناوین و نحوه محاسبه آنها را پس از طی مراحل قانونی و در بازه زمانی مندرج در قانون پایان) بهمن ماه برای اجرا در سال بعد از طریق پورتال سازمانی و یا روزنامه كثير الانتشار به اطلاع عموم برسانند . در صورت عدم اعلام عمومی در زمان قانونی مطابق تبصره (۳) ماده (۲) قانون با مستنکفان برخورد میگردد.
ماده (٢٤) در مواردی که شهرداریها دهیاریها و نمایندگان قانونی آنها در طول سال موظف به ارائه خدمت جدید بشوند که بهاء خدمات آن در عناوین پیوست پیش بینی نشده است پس از پیشنهاد شورای مربوطه به شورای عالی استانها شورای مذکور عنوان جدید را به وزارت کشور ارسال نموده تا توسط وزیر کشور جهت اجرا به شهرداریها و دهیاریها ابلاغ گردد. پس از ابلاغ بهاء خدمات شورای اسلامی مربوطه میتواند نسبت به تصویب نرخ و میزان تعرفه ابلاغی با رعایت ضوابط اقدام نماید. بدیهی است در مواردی که عنوان بهاء خدمات در این دستورالعمل درج شده باشد و به هر دلیلی شهرداری یا دهیاری شرایط ارائه آن خدمات را پس از نهایی شدن تعرفه بهاء خدمات احراز نماید میتواند پس از سیر مراحل قانونی نسبت به تنظیم تعرفه خدمات ارائه شده طبق دستورالعمل اقدام نماید.
:تبصره پس از پایان بهمن ماه امکان تغییر عناوین عوارض و ضوابط مربوط به آنها وجود نداشته و هرگونه دخل و تصرف در دفترچه تعرفه عوارض مصوب ممنوع می باشد.
ماده (۲۵ هیئت تطبیق مصوبات شوراها در اجرای ماده (۹۰) قانون شوراها نسبت به بررسی مصوبات شورای اسلامی و انطباق آن با عناوین عوارض و بهاء خدمات و ضوابط موضوع این دستورالعمل اقدام نموده و موارد مغایر را جهت اصلاح و بازنگری به شورای مربوطه اعلام نماید . بدیهی است مسئولیت وضع هر نوع عوارض و بهاء خدمات خارج از چارچوب قوانین و مقررات این دستورالعمل بر عهده ،پیشنهاددهنده شورا و هیئت تطبیق مربوطه خواهد بود و با متخلفین طبق ترتیبات قوانین و مقررات مربوطه برخورد میگردد
ماده (٢٦) عناوین عوارض و بهاء خدمات که به استناد سایر قوانین وضع و نحوه وصول آنها تعیین گردیده است از جمله عوارض نوسازی و عمران شهری اجرای طرحهای ترافیکی مصوبه شورای ترافیک اجرای ماده ۱۵ رسیدگی به تخلفات رانندگی بهاء خدمات صدور معاینه فنی خودرو بهاء خدمات فضای سبز و قطع اشجار (موضوع مفاد آئین نامه اجرایی ماده یک قانون حفظ و گسترش فضای سبز بهاء خدمات مدیریت پسماند (طبق دستورالعمل و شیوه نامههای ابلاغی وزارت کشور به قوت خود باقی و قابل وصول میباشد.
ماده (۲۷ در صورت وجود ،اختلاف استنکاف و اعتراض در خصوص عوارض و بهاء خدمات شهرداری ها، موضوع در کمیسیون ماده ۷۷ قانون شهرداری مطرح گردیده و رأی کمیسیون مذکور لازم الاجرا خواهد بود. همچنین در صورت وجود اختلاف استنکاف و اعتراض در خصوص عوارض و بهاء خدمات دهیاریها موضوع در کمیسیون
مندرج در تبصره (۳) ماده (۱۰) قانون مطرح گردیده و رأی کمیسیون مربوطه قطعی و لازم الاجرا خواهد بود. ماده (۲۸) کلیه مطالبات شهرداریها که بالای یک میلیارد ریال ،باشد طبق تبصره (۲) ماده (۱۰) قانون جزء اسناد لازم الاجرا بوده و باید طبق مقررات مربوط به استاد رسمی عمل شود موارد) کمتر از یک میلیارد ریال مربوط به عوارض و بهاء خدمات مشمول ماده (۲۷) این دستور العمل خواهد شد.
ماده (۲۹ پیشنهاد عناوین عوارض و همچنین تصویب آن هر سال باید حداکثر تا پانزدهم بهمن ماه انجام و مصوبه جهت طی فرآیند قانونی به هیئت تطبیق ارسال شود فرایند تصویب عناوین عوارض باید بگونه ای باشد که تا پایان بهمن ماه کلیه مراحل قانونی آن طی گردیده و اعلان عمومی شود.
ماده (۳۰) فهرست عناوین عوارض شهرداریها به شرح جدول شماره (۱) و عناوین عوارض دهیاری ها به شرح جدول شماره (۲) میباشد .(پیوست) رعایت ضوابط مندرج در بخش توضیحات هر یک از عناوین در هنگام تدوین و تصویب عوارض الزامی است.
ماده (۳۱) فهرست عناوين بهاء خدمات شهرداریها به شرح جدول شماره (۳) و عناوين بهاء خدمات دهیاریها به شرح جدول شماره (۴) میباشد .(پیوست) رعایت ضوابط مندرج در بخش توضیحات هریک از عناوین در هنگام تدوین و تصویب بهاء خدمات الزامی میباشد.
ماده (۳۲ این دستورالعمل در ۳۲ ماده و چهار تبصره تدوین شده و از زمان ،ابلاغ لازم الاجرا میباشد
جدول عناوین عوارض و بهای خدمات و ترتیبات وصول آنها در شهرداریها و دهیاریهای کشور
تحلیل و سادهسازی دستورالعمل
هدف دستورالعمل
این دستورالعمل مشخص میکند شهرداریها و دهیاریها چه عناوینی را میتوانند برای عوارض و بهای خدمات تعیین و دریافت کنند و نحوه تصویب، محاسبه، اعلام و وصول این مبالغ چگونه باید باشد.
تفاوت عوارض و بهای خدمات
عوارض
عوارض مبلغی است که برای تأمین بخشی از هزینههای شهر و روستا دریافت میشود. این مبلغ میتواند به موضوعاتی مانند ملک، زمین، ساختمان، تبلیغات، تأسیسات، معابر، فضاهای شهری و روستایی و ارزش ایجادشده بر اثر اجرای طرحهای توسعهای مربوط باشد.
بهای خدمات
بهای خدمات مبلغی است که شهرداری، دهیاری یا سازمانها و شرکتهای وابسته در برابر ارائه مستقیم یک خدمت دریافت میکنند.
مرجع تصویب عوارض و بهای خدمات
شوراهای اسلامی شهر و بخش باید عناوین عوارض و بهای خدمات را بر اساس پیشنهاد شهرداری، دهیاری یا شورای روستای مربوط تصویب کنند. این عناوین باید با دستورالعمل وزارت کشور مطابقت داشته باشند.
ضرورتی ندارد همه عناوین موجود در دستورالعمل در هر شهر یا روستا تصویب شود. شوراها میتوانند با توجه به شرایط و نیازهای محلی، فقط عناوین مناسب را انتخاب کنند.
محدودیت افزایش عوارض
افزایش عوارض در هر سال نباید بیشتر از نرخ تورم اعلامشده توسط مراجع قانونی باشد. اگر عوارض تصویبشده بیشتر از سقف مجاز باشد، شهرداری فقط میتواند مبلغ سال قبل به اضافه نرخ تورم قانونی را دریافت کند.
دریافت مبلغی بیشتر از این سقف، خلاف قانون است.
ممنوعیت دریافت عوارض خارج از دستورالعمل
از ابتدای سال ۱۴۰۳ دریافت هر عنوان عوارض یا بهای خدماتی که خارج از چارچوب این دستورالعمل باشد ممنوع است.
اگر شهرداری یا دهیاری تعرفه قانونی خود را در مهلت مقرر تصویب و به صورت عمومی اعلام نکرده باشد، فقط در مواردی میتواند بر اساس تعرفه سال ۱۴۰۲ اقدام کند که عنوان و شیوه وصول آن با این دستورالعمل مغایرت نداشته باشد.
یکسان بودن عوارض برای اشخاص
عناوین و نرخهای عوارض و بهای خدمات باید برای اشخاص حقیقی و حقوقی یکسان باشد. شوراها و شهرداریها نباید در نحوه محاسبه میان اشخاص تبعیض ایجاد کنند.
نحوه ابلاغ عوارض
شهرداری یا دهیاری باید مبلغ عوارض و بهای خدمات، مهلت پرداخت و اطلاعات مربوط به آن را در صورتحساب چاپی یا الکترونیکی به مؤدی اعلام کند.
پیش از هرگونه اقدام قانونی برای وصول، ابلاغ مبلغ به مؤدی الزامی است.
تخفیفها و معافیتها
افراد تحت پوشش کمیته امداد امام خمینی و سازمان بهزیستی از پرداخت عوارض صدور پروانه ساختمانی برای یک واحد و فقط یک بار معاف هستند.
معافیت فقط تا سقف الگوی مصرف اعمال میشود. وضعیت ایثارگران نیز بر اساس قانون جامع خدماترسانی به ایثارگران تعیین خواهد شد.
تخفیفهای مربوط به قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت نیز باید طبق همان قانون اعمال شود.
تقسیط عوارض
شهرداریها میتوانند عوارض و بهای خدمات را بر اساس شیوهنامه مصوب شورای اسلامی شهر، حداکثر تا ۳۶ ماه تقسیط کنند.
دهیاریها نیز میتوانند مطالبات خود را با اقساط حداکثر ۳۶ ماهه و بر اساس دستورالعمل مصوب شورای اسلامی بخش دریافت کنند.
صدور پروانه ساختمانی
هنگام صدور پروانه ساختمانی، شهرداری یا دهیاری باید مطالبات معوق و جرائم مربوط به ملک را تعیین تکلیف کند.
صدور مفاصاحساب مالی یا گواهی نقلوانتقال، به تسویه حساب با شهرداری یا دهیاری منوط است.
شهرداری مکلف است پس از پرداخت نقدی یا تعیین تکلیف نحوه پرداخت، حداکثر ظرف یک هفته پروانه ساختمان را صادر و تحویل دهد.
دریافت وجه علیالحساب پیش از صدور فیش قطعی عوارض یا بهای خدمات ممنوع است.
املاک واقع در طرحهای دولتی و شهرداری
در خصوص املاکی که مشمول قانون تعیین وضعیت املاک واقع در طرحهای دولتی و شهرداریها هستند، پس از پایان مهلت قانونی و رعایت شرایط قانون، امکان صدور پروانه ساختمانی بر اساس طرح توسعه شهری و تا سقف تراکم مجاز وجود دارد.
اعلام عمومی تعرفهها
شهرداریها و دهیاریها باید عناوین عوارض و بهای خدمات و نحوه محاسبه آنها را برای سال بعد، پس از طی مراحل قانونی، حداکثر تا پایان بهمنماه به اطلاع عموم برسانند.
این اطلاعرسانی باید از طریق پورتال سازمانی یا روزنامه کثیرالانتشار انجام شود.
پس از پایان بهمنماه، تغییر عناوین عوارض یا ضوابط مربوط به آنها ممنوع است.
کنترل مصوبات شوراها
هیئت تطبیق مصوبات شوراها، مصوبات مربوط به عوارض و بهای خدمات را بررسی میکند تا با قوانین و دستورالعمل وزارت کشور مغایرت نداشته باشد.
مسئولیت تصویب یا پیشنهاد عوارض خارج از چارچوب قانونی بر عهده پیشنهاددهندگان، شورا و هیئت تطبیق مربوط خواهد بود.
عناوین عوارضی که همچنان قابل وصول هستند
عوارضی که بر اساس قوانین دیگر تعیین شدهاند، از جمله عوارض نوسازی و عمران شهری، عوارض طرحهای ترافیکی، عوارض مربوط به تخلفات رانندگی، بهای خدمات معاینه فنی، خدمات فضای سبز، قطع درختان و مدیریت پسماند، در صورت رعایت قوانین مربوط همچنان قابل وصول هستند.
مرجع رسیدگی به اعتراض
اعتراض یا اختلاف درباره عوارض و بهای خدمات شهرداری در کمیسیون ماده ۷۷ قانون شهرداری رسیدگی میشود و رأی این کمیسیون لازمالاجرا است.
اختلافات مربوط به عوارض و بهای خدمات دهیاری نیز در کمیسیون مقرر در تبصره ۳ ماده ۱۰ قانون رسیدگی میشود و رأی آن قطعی و لازمالاجرا است.
مطالبات لازمالاجرا
مطالبات شهرداری بیش از یک میلیارد ریال، طبق مقررات مربوط، در حکم اسناد لازمالاجرا است و باید مانند اسناد رسمی پیگیری شود.
مطالبات کمتر از یک میلیارد ریال مربوط به عوارض و بهای خدمات، طبق مقررات رسیدگی به اختلافات این دستورالعمل پیگیری خواهد شد.
مهلت تصویب تعرفهها
پیشنهاد و تصویب عناوین عوارض باید حداکثر تا پانزدهم بهمنماه انجام شود و مصوبه برای بررسی قانونی به هیئت تطبیق ارسال گردد.
تمام مراحل تصویب و اعلام عمومی باید حداکثر تا پایان بهمنماه تکمیل شود.
جمعبندی ساده
این دستورالعمل دریافت عوارض و بهای خدمات توسط شهرداریها و دهیاریها را محدود و منظم میکند. بر اساس آن، فقط عناوین قانونی و مصوب قابل دریافت هستند، افزایش عوارض نباید بیشتر از نرخ تورم باشد و مبلغ عوارض باید به مؤدی ابلاغ شود.
همچنین افراد مشمول حمایتهای قانونی از برخی معافیتها برخوردارند، امکان تقسیط بدهیها تا ۳۶ ماه وجود دارد و شهرداری پس از پرداخت یا تعیین تکلیف نحوه پرداخت باید حداکثر ظرف یک هفته پروانه ساختمانی را صادر کند.
پرسشهای متداول
آیا شهرداری میتواند هر نوع عوارضی دریافت کند؟
خیر. از ابتدای سال ۱۴۰۳ دریافت عوارض و بهای خدمات خارج از چارچوب این دستورالعمل ممنوع است، مگر اینکه عنوان موردنظر بر اساس قانون دیگری قابل دریافت باشد.
آیا افزایش عوارض میتواند بیشتر از نرخ تورم باشد؟
خیر. حداکثر افزایش عوارض باید برابر با نرخ تورم اعلامشده توسط مراجع قانونی باشد.
آیا همه عناوین عوارض موجود در دستورالعمل باید در همه شهرها اجرا شود؟
خیر. شوراها میتوانند با توجه به شرایط و نیازهای هر شهر یا روستا، فقط برخی از عناوین را تصویب کنند.
آیا شهرداری باید پیش از اقدام قانونی، عوارض را به مالک اعلام کند؟
بله. ابلاغ عوارض و بهای خدمات به مؤدی پیش از هرگونه اقدام قانونی برای وصول الزامی است.
آیا امکان تقسیط عوارض شهرداری وجود دارد؟
بله. شهرداری میتواند با تصویب شورای اسلامی شهر، عوارض و بهای خدمات را حداکثر تا ۳۶ ماه تقسیط کند.
آیا دهیاری نیز میتواند عوارض را تقسیط کند؟
بله. دهیاری میتواند مطالبات خود را مطابق دستورالعمل مصوب شورای اسلامی بخش و حداکثر در ۳۶ قسط ماهانه دریافت کند.
آیا دریافت وجه علیالحساب پیش از صدور فیش قطعی مجاز است؟
خیر. دریافت هرگونه وجه علیالحساب پیش از صدور فیش قطعی عوارض یا بهای خدمات ممنوع است.
شهرداری چه زمانی باید پروانه ساختمان را صادر کند؟
شهرداری باید حداکثر تا یک هفته پس از پرداخت نقدی یا تعیین تکلیف نحوه پرداخت عوارض، پروانه ساختمان را صادر و تحویل دهد.
افراد تحت پوشش کمیته امداد و بهزیستی چه معافیتی دارند؟
این افراد برای صدور پروانه ساختمانی یک واحد و فقط برای یک بار، تا سقف الگوی مصرف، از پرداخت عوارض معاف هستند.
مرجع رسیدگی به اعتراض درباره عوارض شهرداری کجاست؟
اعتراض و اختلاف درباره عوارض و بهای خدمات شهرداری در کمیسیون ماده ۷۷ قانون شهرداری رسیدگی میشود.
آخرین مهلت اعلام عمومی تعرفه عوارض چه زمانی است؟
شهرداریها و دهیاریها باید تعرفهها و نحوه محاسبه آنها را حداکثر تا پایان بهمنماه برای اجرا در سال بعد اعلام عمومی کنند.
آیا پس از پایان بهمنماه امکان تغییر تعرفه وجود دارد؟
خیر. پس از پایان بهمنماه، تغییر عناوین عوارض و ضوابط مربوط به آنها ممنوع است.
آیا عوارض نوسازی و مدیریت پسماند با این دستورالعمل لغو شدهاند؟
خیر. عوارض و بهای خدماتی که بر اساس قوانین دیگر تعیین شدهاند، از جمله عوارض نوسازی و مدیریت پسماند، در صورت رعایت مقررات مربوط همچنان قابل وصول هستند.
قانون تعاريف محدوده و حريم شهر، روستا و شهرك 1384[/caption]
ماده 1
ماده 1 - محدوده شهر عبارت است از حد كالبدي موجود شهر و توسعه آتي در دوره طرح جامع و تا تهيه طرح مذكور در طرح هادي شهر كه ضوابط و مقررات شهر سازي در آن لازم الاجراء ميباشد. شهرداريها علاوه بر اجراي طرحهاي عمراني از جمله احداث و توسعه معابر و تأمين خدمات شهري و تأسيسات زيربنايي در چارچوب وظايف قانوني خود كنترل و نظارت بر احداث هرگونه ساختمان و تأسيسات و ساير اقدامات مربوط به توسعه و عمران در داخل محدوده شهر را نيز به عهده دارند.
ماده 2
ماده 2 - حريم شهر عبارت است از قسمتي از اراضي بلافصل پيرامون محدوده شهر كه نظارت و كنترل شهرداري در آن ضرورت دارد و از مرز تقسيمات كشوري شهرستان و بخش مربوط تجاوز ننمايد. به منظور حفظ اراضي لازم و مناسب براي توسعه موزون شهرها با رعايت اولويت حفظ اراضي كشاورزي، باغات و جنگلها، هرگونه استفاده براي احداث ساختمان و تأسيسات در داخل حريم شهر تنها در چارچوب ضوابط و مقررات مصوب طرحهاي جامع و هادي امكانپذير خواهد بود. نظارت بر احداث هرگونه ساختمان و تأسيسات كه به موجب طرحها و ضوابط مصوب در داخل حريم شهر مجاز شناخته شده و حفاظت از حريم به استثناي شهركهاي صنعتي (كه در هر حال از محدوده قانوني و حريم شهرها و قانون شهرداريها مستثني ميباشند) به عهده شهرداري مربوط ميباشد، هرگونه ساخت و ساز غير مجاز در اين حريم تخلف محسوب و با متخلفين طبق مقررات رفتار خواهد شد.
ماده 3
ماده 3 - محدوده روستا عبارت است از محدوده اي شامل بافت موجود روستا و گسترش آتي آن در دوره طرح هادي روستايي كه با رعايت مصوبات طرحهاي بالادست تهيه و به تصويب مرجع قانوني مربوط ميرسد. دهياريها كنترل و نظارت بر احداث هرگونه ساخت و ساز در داخل محدوده را عهده دار خواهند بود.
تبصره 1
تبصره 1 - روستاهايي كه در حريم شهرها واقع ميشوند مطابق طرح هادي روستايي داراي محدوده و حريم مستقل بوده و شهرداري شهر مجاور حق دخالت در ساخت و ساز و ساير امور روستا را ندارد.
تبصره 2
تبصره 2 - روستاهايي كه به موجب طرحهاي مصوب جامع و هادي در داخل حريم شهرها واقع ميشوند در صورت رسيدن به شرايط شهر شدن، شهر مستقل شناخته نشده و به صورت منفصل به عنوان يك ناحيه يا منطقه از نواحي يا مناطق شهر اصلي تلقي و اداره خواهند شد و براي آنها در قالب طرحهاي جامع و تفصيلي ضوابط و مقررات ويژه متضمن امكان استمرار فعاليتهاي روستايي تهيه و ملاك عمل قرار خواهد گرفت.
تبصره 3
تبصره 3 - محدوده روستاهاي فاقد طرح هادي، با هماهنگي شوراي اسلامي روستا توسط بنياد مسكن انقلاب اسلامي در قالب بافت مسكوني روستا پيشنهاد گرديده و به تصويب مراجع قانوني مربوطه در استان مي رسد.
تبصره 4
تبصره 4 - درآمد ناشي از ساخت و سازها و عوارض روستاهايي كه در حريم شهرها قرار ميگيرند اعم از روستاهاي داراي طرح هادي و فاقد طرح هادي، به حساب دهياريهاي روستا جهت توسعه و عمران واريز ميگردد.
تبصره 5
تبصره 5 - در هر محدوده و يا حريمي كه شهرداري عوارض ساختماني و غيره را دريافت مينمايد موظف به ارائه كليه خدمات شهري ميباشد.
ماده 4
ماده 4 - محدوده شهركها اعم از شهركهاي مسكوني و صنعتي يا ساير شهركهايي كه طبق مقررات و با مجوزهاي قانوني مربوط ايجاد و احداث ميشوند در طرحهاي مصوب آنها تعيين و تصويب ميگردد.
تبصره 1
تبصره 1 - محدوده شهركهاي ياد شده و همچنين محدوده نقاط و مراكز جمعيتي كه قبل از سال 1355 داراي طرح ايجاد شهرك و صورتجلسه تفكيكي بوده و تاكنون موفق به اخذ پروانه شهرك نشده و به صورت غير مصوب باقي مانده اند در صورتيكه بنا به ضرورت و با ارائه دلايل توجيهي كافي بر اساس مطالعات طرحهاي جامع و هادي مصوب در داخل حريم شهرها قرار گيرند، اعم از اينكه عمليات شهرك سازي در آنها خاتمه يافته و پروانه بهره برداري آنها صادر شده باشد و يا هنوز در دست احداث و تكميل باشد تحت كنترل و نظارت شهرداري مربوط خواهند بود.
تبصره 2
تبصره 2 - هرگونه ساخت و ساز در شهركهاي ياد شده تابع ضوابط و طرح مصوب قانوني خود خواهد بود.
ماده 5
ماده 5 - محدوده شهر در طرحهاي جامع شهري و تا تهيه طرحهاي مذكور در طرحهاي هادي شهر و تغييرات بعدي آنها به صورت قابل انطباق بر عوارض طبيعي يا ساخته شده ثابت، همراه با مختصات جغرافيايي نقاط اصلي تعيين و به تصويب مراجع قانوني تصويب كننده طرحهاي مذكور ميرسد. اين محدوده حد اكثر ظرف سه ماه از ابلاغ طرحهاي مذكور به صورتيكه كليه نقاط آن قابل شناسايي و پياده كردن روي زمين باشد توسط شهرداري تدقيق شده و پس از كنترل و امضاي دبير مرجع تصويب كننده و تأييد شدن به مهر دبير خانه مربوط به امضاي استاندار جهت اجراء به شهرداري و دستگاههاي اجرايي ذي ربط ابلاغ ميگردد.
تبصره 1
تبصره 1 - چنانچه اقدامات لازم ظرف مهلت مقرر مذكور به انجام نرسد، استاندار دستور تدقيق محدوده را به ساير مراجع ذي صلاح صادر خواهد كرد.
تبصره 2
تبصره 2 - پيگيري اجراي اين ماده در قالب مهلت تعيين شده تا مرحله ابلاغ محدوده شهرها، به عهده دبير خانه مرجع تصويب كننده طرحها خواهد بود.
تبصره 3
تبصره 3 - در تهيه طرحهاي جامع هادي شهري پيشنهادات شهرداري كه به تصويب شوراي اسلامي شهر رسيده باشد براي تأييد نهايي به مراجع قانوني منعكس ميشود.
ماده 6
ماده 6 - حريم شهر در طرح جامع شهر و تا تهيه طرح مذكور در طرح هادي شهر تعيين و تصويب ميگردد.
ماده 7
ماده 7 - محدوده روستا بر اساس طرحهاي هادي روستايي و تغييرات بعدي آنها توسط بنياد مسكن انقلاب اسلامي استان مربوط به صورت قابل انطباق بر عوارض طبيعي يا ساخته شده ثابت، همراه با مختصات جغرافيايي نقاط اصلي تعيين و به تصويب مرجع تصويب كننده طرح هادي روستايي ميرسد. اين محدوده حد اكثر ظرف مدت سه ماه پس از تصويب، توسط بنياد مسكن انقلاب اسلامي استان مربوط تدقيق شده و به امضاي فرماندار شهرستان مربوط جهت اجراء به دهياري و دستگاههاي اجرايي ذي ربط ابلاغ ميشود.
ماده 8
ماده 8 - محدوده ها و حريمهاي تعيين شده براي شهرهاي مجاور، محدوده روستاهاي مجاور و محدوده شهركهاي مجاور، نبايد با هم تداخل داشته باشند در صورت تداخل، مرجع حل اختلاف و رفع تداخل، مراجع تصويب كننده طرحهاي هادي و جامع حسب مورد خواهند بود.
ماده 9
ماده 9 - محدوده مجموعه هاي شهري در طرح مصوب آنها تعيين و تصويب ميشود.
ماده 10
ماده 10 - هيچيك از شهرها محدوده و حريم ديگري به جز محدوده و حريم موضوع مواد (1) و (2) اين قانون و هيچيك از روستاها و شهركها، محدوده ديگري به جز محدوده موضوع مواد (3) و (4) اين قانون نخواهند داشت و عناوين ياد شده حايگزين كليه عناوين متناظر آنها از جمله «محدوده قانوني»، «حريم قانوني»، «حوزه شهرداري»، «حدود مصوب شهر» و نظاير آنها در مورد محدوده شهر، «محدوده استحفاظي»، «حوزه استحفاظي»، «حريم استحفاظي»، «محدوده نهايي»، «محدوده نفوذي» و نظاير آنها در مورد حريم شهر، «محدوده مسكوني روستا» يا «حدود روستا» در مورد «محدوده روستا» و «محدوده قانوني شهرك» ميگردد و هر ترتيب ديگري كه در مورد تعاريف محدوده و حريم شهر، محدوده شهرك و روستا و نحوه تعيين آنها با هر عنوان ديگري در قوانين و مقررات قبلي مقرر شده باشد، با تصويب اين قانون ملغي خواهد بود.
تبصره
تبصره - تعاريف و مراجع تصميم گير مربوط به محدوده ها و حريمهاي مورد اشاره در اين قانون جايگزين تعاريف و مراجع تصميم گير مربوط در تمام قوانين موضوعه از جمله قانون تعاريف و ضوابط تقسيمات كشوري - مصوب 15/4/1362 - ميشود.
ماده 11
ماده 11 - محدوده و حريم تعريف شده كه در اين قانون براي مناطق مسكوني شهري و روستايي و شهركهاي مسكوني است شامل ساير محدوده ها و حريمهاي خاص كه حسب قوانين خاص تعيين شده اند (مثل حريم راهها و راه آهن، محدوده مناطق چهارگانه حفاظت شده محيط زيست، حريم ميراث فرهنگي و نظاير آن) نخواهد شد.
ماده 12
ماده 12 - هرگونه تخلف از احكام موضوع اين قانون به عنوان تجاوز به حقوق عمومي، جرم محسوب شده و مرتكبين علاوه بر اعاده وضع و رفع اثر از تخلفات، به مجازات مربوط برابر قانون مجازات اسلامي محكوم خواهند شد.
تاریخ تصویب و تأیید قانون
قانون فوق مشتمل بر دوازده ماده و يازده تبصره در جلسه علني روز چهارشنبه مورخ چهاردهم دي ماه يكهزار و سيصد و هشتاد و چهار مجلس شوراي اسلامي تصويب و در تاريخ 28/10/1384 به تأييد شوراي نگهبان رسيد.
رئيس مجلس شوراي اسلامي _ غلامعلي حداد عادل
تحلیل قانون تعاریف محدوده و حریم شهر، روستا و شهرک
موضوع و هدف قانون
این قانون برای مشخص کردن محدوده و حریم شهرها، روستاها، شهرکها و مجموعههای شهری تصویب شده است. هدف اصلی آن، تعیین دقیق مسئولیت دستگاههای اجرایی، جلوگیری از تداخل محدودهها، کنترل ساخت و ساز و ایجاد نظم در برنامهریزی شهری و روستایی است.
تفاوت محدوده و حریم شهر
محدوده شهر
محدوده شهر، بخش اصلی و کالبدی شهر است که بافت موجود و توسعه آینده شهر را دربر میگیرد. ضوابط شهرسازی در این محدوده لازمالاجرا است و شهرداری مسئول کنترل و نظارت بر ساخت و ساز و اقدامات عمرانی داخل آن است.
حریم شهر
حریم شهر، اراضی پیرامون محدوده شهر است که برای کنترل توسعه آینده شهر و حفاظت از منابع طبیعی اهمیت دارد. ساخت و ساز در حریم شهر آزاد نیست و باید بر اساس طرحهای جامع و هادی و مقررات مصوب انجام شود.
محدوده شهر محل استقرار و توسعه مستقیم شهر است، اما حریم شهر ناحیه پیرامونی آن محسوب میشود که تحت نظارت شهرداری قرار دارد و باید از توسعه بیضابطه شهر جلوگیری کند.
مسئولیت شهرداری در محدوده و حریم شهر
شهرداری علاوه بر اجرای پروژههای عمرانی و ارائه خدمات شهری، مسئول کنترل و نظارت بر ساخت ساختمانها و تأسیسات در محدوده شهر است. در حریم شهر نیز شهرداری وظیفه نظارت بر ساخت و سازهای مجاز و حفاظت از حریم را بر عهده دارد.
ساخت و ساز غیرمجاز در حریم شهر تخلف محسوب میشود و با متخلف مطابق مقررات قانونی برخورد خواهد شد.
محدوده روستا و وظایف دهیاری
محدوده روستا شامل بافت فعلی روستا و گسترش پیشبینیشده آن در طرح هادی روستایی است. این محدوده باید با طرحهای بالادست هماهنگ باشد و به تصویب مرجع قانونی برسد.
کنترل و نظارت بر ساخت و سازهای داخل محدوده روستا بر عهده دهیاری است. بنابراین، قرار گرفتن یک روستا در حریم شهر باعث از بین رفتن استقلال محدوده روستا نمیشود.
وضعیت روستاهای واقع در حریم شهر
روستاهایی که در حریم شهر قرار دارند، همچنان محدوده و حریم مستقل خود را بر اساس طرح هادی روستایی حفظ میکنند. شهرداری شهر مجاور حق دخالت در ساخت و ساز و سایر امور این روستاها را ندارد.
اگر چنین روستایی به شرایط شهر شدن برسد، شهر مستقل شناخته نمیشود و به صورت منفصل، به عنوان ناحیه یا منطقهای از شهر اصلی اداره خواهد شد. در این حالت باید ضوابط ویژهای برای استمرار فعالیتهای روستایی پیشبینی شود.
روستاهای فاقد طرح هادی
برای روستاهایی که طرح هادی ندارند، بنیاد مسکن انقلاب اسلامی با هماهنگی شورای اسلامی روستا، محدوده پیشنهادی را در قالب بافت مسکونی روستا تهیه میکند. این محدوده باید به تصویب مراجع قانونی مربوط در استان برسد.
درآمدها و ارائه خدمات شهری
درآمد حاصل از ساخت و ساز و عوارض روستاهای واقع در حریم شهر، چه دارای طرح هادی و چه فاقد طرح هادی، باید به حساب دهیاری همان روستا واریز شود. هدف از این حکم، تأمین منابع لازم برای توسعه و عمران روستا است.
همچنین هرگاه شهرداری در محدوده یا حریمی عوارض ساختمانی دریافت کند، مکلف است کلیه خدمات شهری را نیز ارائه دهد. این حکم ارتباط مستقیمی میان دریافت عوارض و مسئولیت ارائه خدمات ایجاد میکند.
محدوده شهرکها
محدوده شهرکهای مسکونی، صنعتی و سایر شهرکهای قانونی در طرح مصوب همان شهرک تعیین میشود. ساخت و ساز در این شهرکها باید مطابق ضوابط و طرح قانونی مصوب خود شهرک باشد.
برخی شهرکها یا مراکز جمعیتی قدیمی که پیش از سال ۱۳۵۵ دارای طرح ایجاد شهرک و صورتجلسه تفکیکی بودهاند، اما پروانه شهرک دریافت نکردهاند، در صورت قرار گرفتن در حریم شهر و وجود شرایط مقرر، تحت کنترل و نظارت شهرداری قرار میگیرند.
نحوه تعیین و تدقیق محدوده شهر
محدوده شهر در طرح جامع شهری و در صورت نبود طرح جامع، در طرح هادی شهر تعیین میشود. این محدوده باید بر عوارض طبیعی یا عوارض ثابت ساختهشده قابل انطباق باشد و مختصات جغرافیایی نقاط اصلی آن مشخص شود.
شهرداری حداکثر سه ماه پس از ابلاغ طرح، محدوده را به گونهای تدقیق میکند که همه نقاط آن روی زمین قابل شناسایی و پیادهسازی باشد. پس از کنترل و تأییدهای قانونی، محدوده برای اجرا به شهرداری و دستگاههای اجرایی ذیربط ابلاغ میشود.
نحوه تعیین محدوده روستا
محدوده روستا بر اساس طرح هادی روستایی و تغییرات بعدی آن تعیین میشود. بنیاد مسکن انقلاب اسلامی استان، محدوده را با استفاده از عوارض طبیعی یا ساختهشده ثابت و مختصات جغرافیایی نقاط اصلی مشخص میکند.
این محدوده حداکثر ظرف سه ماه پس از تصویب باید تدقیق شود و پس از امضای فرماندار شهرستان برای اجرا به دهیاری و دستگاههای اجرایی مربوط ابلاغ شود.
جلوگیری از تداخل محدودهها
محدوده و حریم شهرهای مجاور، روستاهای مجاور و شهرکهای مجاور نباید با یکدیگر تداخل داشته باشند. در صورت ایجاد تداخل، مراجع تصویبکننده طرحهای هادی و جامع، حسب مورد وظیفه حل اختلاف و رفع تداخل را بر عهده دارند.
محدوده مجموعههای شهری
محدوده مجموعههای شهری باید در طرح مصوب همان مجموعه تعیین و تصویب شود. بنابراین، تعیین محدوده این مجموعهها تابع طرح اختصاصی و مصوب آنها است.
یکسانسازی عناوین قانونی
ماده ۱۰ برای جلوگیری از پراکندگی و چندگانگی اصطلاحات، عناوین مشخصی را برای محدوده و حریم تعیین کرده است. بر اساس این ماده، عناوینی مانند محدوده قانونی، حوزه شهرداری، حدود مصوب شهر، محدوده استحفاظی، حوزه استحفاظی، محدوده نهایی و محدوده نفوذی با عناوین قانونی محدوده شهر، حریم شهر، محدوده روستا و محدوده شهرک جایگزین میشوند.
ترتیبات و تعاریف قبلی که با عناوین دیگر درباره محدوده و حریم شهر، روستا و شهرک وجود داشتهاند، با تصویب این قانون ملغی شدهاند.
ارتباط قانون با سایر حریمهای خاص
محدوده و حریم موضوع این قانون، جایگزین حریمهای خاصی که بر اساس قوانین دیگر تعیین شدهاند نمیشود. برای نمونه، حریم راهها، راهآهن، مناطق حفاظتشده محیط زیست و حریم میراث فرهنگی همچنان تابع قوانین خاص خود هستند.
بنابراین، قرار گرفتن یک ملک در محدوده یا حریم شهر به معنای نادیده گرفتن سایر محدودیتهای قانونی نیست.
ضمانت اجرای قانون
تخلف از احکام این قانون، تجاوز به حقوق عمومی و جرم محسوب میشود. مرتکب علاوه بر رفع آثار تخلف و اعاده وضع، به مجازات مقرر در قانون مجازات اسلامی محکوم خواهد شد.
از این حکم میتوان نتیجه گرفت که صرف پرداخت جریمه یا عوارض، لزوماً موجب قانونی شدن ساخت و ساز غیرمجاز نمیشود و ممکن است رفع اثر از تخلف و اعاده وضع نیز ضروری باشد.
سادهسازی مواد قانون
ماده ۱ به زبان ساده
محدوده شهر همان بخش رسمی شهر و توسعه پیشبینیشده آن است. در این محدوده، مقررات شهرسازی اجرا میشود و شهرداری مسئول نظارت بر ساخت و ساز، اجرای پروژههای عمرانی و ارائه خدمات شهری است.
ماده ۲ به زبان ساده
حریم شهر زمینهای اطراف شهر است که برای کنترل توسعه شهر اهمیت دارد. ساخت و ساز در این زمینها فقط با رعایت طرحهای مصوب امکانپذیر است. حفظ زمینهای کشاورزی، باغها و جنگلها در اولویت قرار دارد و ساخت و ساز غیرمجاز در حریم شهر تخلف است.
ماده ۳ و تبصرهها به زبان ساده
محدوده روستا شامل بافت موجود و توسعه آینده روستا بر اساس طرح هادی است. دهیاری مسئول نظارت بر ساخت و ساز داخل روستا است.
روستای واقع در حریم شهر، محدوده و حریم مستقل دارد و شهرداری شهر مجاور حق دخالت در امور آن را ندارد. اگر روستا طرح هادی نداشته باشد، بنیاد مسکن محدوده آن را پیشنهاد میدهد. درآمد عوارض و ساخت و ساز نیز باید برای توسعه همان روستا در اختیار دهیاری قرار گیرد.
ماده ۴ به زبان ساده
محدوده شهرکها در طرح مصوب آنها مشخص میشود. ساخت و ساز در شهرکهای مسکونی، صنعتی و سایر شهرکها باید مطابق طرح و مقررات قانونی همان شهرک انجام شود.
ماده ۵ به زبان ساده
محدوده شهر باید در طرح جامع یا طرح هادی مشخص شود. این محدوده باید روی زمین قابل شناسایی باشد و شهرداری حداکثر سه ماه فرصت دارد آن را دقیق و قابل اجرا کند.
ماده ۶ به زبان ساده
حریم شهر در طرح جامع شهر و تا زمان تهیه آن، در طرح هادی شهر تعیین میشود.
ماده ۷ به زبان ساده
محدوده روستا بر اساس طرح هادی روستایی توسط بنیاد مسکن تعیین میشود. این محدوده باید حداکثر ظرف سه ماه پس از تصویب، دقیقسازی و برای اجرا به دهیاری و دستگاههای مربوط ابلاغ شود.
ماده ۸ به زبان ساده
محدوده و حریم شهرها، روستاها و شهرکهای مجاور نباید روی یکدیگر قرار بگیرند. اگر چنین اتفاقی رخ دهد، مراجع تصویبکننده طرحهای جامع و هادی باید اختلاف را برطرف کنند.
ماده ۹ به زبان ساده
محدوده مجموعههای شهری در طرح مصوب همان مجموعه تعیین میشود.
ماده ۱۰ به زبان ساده
برای شهر، روستا و شهرک فقط همان محدودهها و حریمهایی معتبر است که در این قانون تعریف شدهاند. اصطلاحات قدیمی و متفاوت، جای خود را به عناوین رسمی این قانون میدهند.
ماده ۱۱ به زبان ساده
حریمها و محدودههای خاص مانند حریم راه، راهآهن، محیط زیست و میراث فرهنگی همچنان تحت قوانین اختصاصی خود قرار دارند و این قانون آنها را حذف نمیکند.
ماده ۱۲ به زبان ساده
تخلف از این قانون جرم است. متخلف باید آثار تخلف را برطرف کند، وضعیت را به حالت قانونی بازگرداند و مجازات مقرر در قانون مجازات اسلامی را تحمل کند.
نکات مهم و کاربردی قانون
محدوده شهر با حریم شهر تفاوت دارد.
ساخت و ساز در حریم شهر نیازمند رعایت طرحها و ضوابط مصوب است.
روستای واقع در حریم شهر همچنان محدوده و حریم مستقل خود را دارد.
شهرداری شهر مجاور حق دخالت در امور داخلی روستای واقع در حریم شهر را ندارد.
دهیاری مسئول کنترل ساخت و ساز داخل محدوده روستا است.
بنیاد مسکن انقلاب اسلامی در تعیین و تدقیق محدوده روستا نقش اصلی دارد.
محدوده شهر باید حداکثر ظرف سه ماه پس از ابلاغ طرح تدقیق شود.
محدوده روستا نیز حداکثر ظرف سه ماه پس از تصویب باید تدقیق و ابلاغ شود.
محدودههای مجاور نباید با یکدیگر تداخل داشته باشند.
حریمهای خاص مانند حریم راه و میراث فرهنگی تابع قوانین خاص خود هستند.
پرداخت عوارض به تنهایی موجب قانونی شدن ساخت و ساز غیرمجاز نمیشود.
تخلف از قانون میتواند علاوه بر مجازات، موجب الزام به اعاده وضع و رفع اثر از تخلف شود.
پرسشهای متداول درباره قانون
محدوده شهر چیست؟
محدوده شهر، حد کالبدی موجود شهر و توسعه آینده آن در دوره طرح جامع یا طرح هادی شهر است که مقررات شهرسازی در آن اجرا میشود.
حریم شهر چه تفاوتی با محدوده شهر دارد؟
محدوده شهر بخش اصلی و ساختهشده یا قابل توسعه شهر است، اما حریم شهر زمینهای پیرامون محدوده شهر است که برای کنترل توسعه و حفاظت از اراضی مهم، تحت نظارت شهرداری قرار دارد.
آیا ساخت و ساز در حریم شهر آزاد است؟
خیر. ساخت و ساز در حریم شهر فقط در چارچوب ضوابط و مقررات مصوب طرحهای جامع و هادی امکانپذیر است.
مسئول نظارت بر ساخت و ساز داخل محدوده شهر چه نهادی است؟
شهرداری مسئول کنترل و نظارت بر احداث ساختمانها، تأسیسات و سایر اقدامات مربوط به توسعه و عمران داخل محدوده شهر است.
مسئول نظارت بر ساخت و ساز داخل محدوده روستا چه نهادی است؟
دهیاری مسئول کنترل و نظارت بر احداث ساخت و ساز در داخل محدوده روستا است.
آیا شهرداری میتواند در امور روستایی که در حریم شهر قرار دارد دخالت کند؟
خیر. روستایی که در حریم شهر قرار دارد، مطابق طرح هادی روستایی دارای محدوده و حریم مستقل است و شهرداری شهر مجاور حق دخالت در ساخت و ساز و سایر امور آن روستا را ندارد.
تکلیف روستای فاقد طرح هادی چیست؟
بنیاد مسکن انقلاب اسلامی با هماهنگی شورای اسلامی روستا، محدوده روستا را در قالب بافت مسکونی پیشنهاد میکند و این محدوده باید به تصویب مراجع قانونی مربوط در استان برسد.
درآمد حاصل از عوارض ساخت و ساز روستاهای واقع در حریم شهر به چه نهادی پرداخت میشود؟
این درآمد باید به حساب دهیاری همان روستا واریز شود تا برای توسعه و عمران روستا هزینه شود.
اگر شهرداری عوارض ساختمانی دریافت کند، چه وظیفهای دارد؟
شهرداری در هر محدوده یا حریمی که عوارض ساختمانی و سایر عوارض را دریافت میکند، موظف به ارائه کلیه خدمات شهری است.
محدوده شهرک چگونه تعیین میشود؟
محدوده شهرکهای مسکونی، صنعتی و سایر شهرکها در طرح مصوب قانونی همان شهرک تعیین و تصویب میشود.
چه نهادی محدوده روستا را تعیین میکند؟
بنیاد مسکن انقلاب اسلامی استان مربوط، محدوده روستا را بر اساس طرح هادی روستایی تعیین میکند و پس از تصویب و تدقیق، آن را برای اجرا ابلاغ مینماید.
مهلت تدقیق محدوده شهر چقدر است؟
شهرداری باید حداکثر ظرف سه ماه از ابلاغ طرح جامع یا طرح هادی، محدوده شهر را به گونهای تدقیق کند که نقاط آن روی زمین قابل شناسایی و پیادهسازی باشد.
اگر محدوده شهرها یا روستاهای مجاور با یکدیگر تداخل داشته باشند، چه مرجعی اختلاف را حل میکند؟
مراجع تصویبکننده طرحهای هادی و جامع، حسب مورد، مرجع حل اختلاف و رفع تداخل هستند.
آیا حریم راهها و میراث فرهنگی تابع این قانون هستند؟
خیر. حریم راهها، راهآهن، مناطق حفاظتشده محیط زیست، میراث فرهنگی و سایر حریمهای خاص، تابع قوانین اختصاصی خود هستند.
مجازات ساخت و ساز یا تخلف از احکام این قانون چیست؟
تخلف از احکام قانون، تجاوز به حقوق عمومی و جرم محسوب میشود. متخلف علاوه بر اعاده وضع و رفع اثر از تخلف، به مجازات مقرر در قانون مجازات اسلامی محکوم خواهد شد.
جمعبندی
قانون تعاریف محدوده و حریم شهر، روستا و شهرک و نحوه تعیین آنها، چارچوب اصلی تعیین مرزهای قانونی مناطق شهری، روستایی و شهرکی را مشخص میکند. این قانون میان محدوده شهر و حریم شهر تفاوت قائل شده، وظایف شهرداری، دهیاری و بنیاد مسکن را تعیین کرده و برای جلوگیری از تداخل محدودهها و ساخت و سازهای غیرمجاز مقررات مشخصی در نظر گرفته است.
بر اساس این قانون، رعایت طرحهای جامع و هادی در ساخت و ساز اهمیت اساسی دارد و تخلف از مقررات میتواند علاوه بر مجازات، موجب اعاده وضع و رفع آثار تخلف شود.
بالاخره تصمیم گرفتم تالار گفتمان سایت انجمن شهرسازی ایران را مجددا راه اندازی کنم.
امیدوارم مثل قدیم دوباره فعال شود و مورد استفاده شهرسازان و متخصصان علوم شهری قرار گیرد.
گرایشهای شهرسازی و علوم شهری در دانشگاههای ایران
در دانشگاههای ایران، رشتههای مرتبط با شهرسازی و علوم شهری در مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری ارائه میشوند. عنوان دقیق گرایشها ممکن است بر اساس دانشگاه، دفترچه آزمون و سال پذیرش تغییر کند؛ بنابراین برای انتخاب رشته باید حتماً دفترچه همان سال سازمان سنجش و سایت دانشگاه بررسی شود.
۱. گرایشهای اصلی شهرسازی در مقطع کارشناسی ارشد
۱. برنامهریزی شهری
این گرایش بر برنامهریزی و مدیریت توسعه شهرها تمرکز دارد. موضوعات اصلی آن شامل موارد زیر است:
طرحهای جامع و تفصیلی؛
کاربری زمین؛
جمعیت و پراکنش فعالیتها؛
برنامهریزی مسکن؛
خدمات و زیرساختهای شهری؛
سیاستگذاری شهری؛
توسعه پایدار؛
برنامهریزی محلهای و مشارکتی.
این گرایش برای افرادی مناسب است که به تحلیل، سیاستگذاری، آمار، پژوهش و حل مسائل اجتماعی و فضایی شهر علاقه دارند.
۲. طراحی شهری
طراحی شهری به طراحی و ارتقای کیفیت فضاهای شهری میپردازد. محورهای مهم آن عبارتاند از:
طراحی میدانها و فضاهای عمومی؛
طراحی خیابان و محورهای شهری؛
طراحی محله؛
منظر شهری؛
هویت و خوانایی شهر؛
مبلمان و تجهیزات شهری؛
بازآفرینی فضاهای شهری؛
طراحی بافتهای تاریخی؛
ارتقای کیفیت محیط و زندگی شهری.
این گرایش بیشتر برای افرادی مناسب است که به طراحی، معماری، ترسیم، فضا، فرم و کیفیت بصری محیط علاقهمند هستند.
۳. برنامهریزی منطقهای
این گرایش در مقیاسی بزرگتر از شهر فعالیت میکند و به روابط میان شهرها، روستاها و مناطق میپردازد.
موضوعات مهم آن عبارتاند از:
آمایش سرزمین؛
توسعه منطقهای؛
برنامهریزی ناحیهای؛
توزیع متعادل جمعیت و فعالیت؛
روابط شهر و روستا؛
نظام سکونتگاهها؛
توسعه مناطق محروم؛
برنامهریزی فضایی؛
توسعه پایدار منطقهای.
۴. مدیریت شهری
مدیریت شهری به جنبههای اجرایی، سازمانی، مالی و مدیریتی اداره شهرها میپردازد.
موضوعات این گرایش شامل موارد زیر است:
مدیریت شهرداری؛
حکمرانی شهری؛
مدیریت خدمات شهری؛
مدیریت پروژههای شهری؛
بودجه و درآمدهای شهرداری؛
شوراهای اسلامی شهر؛
مشارکت شهروندی؛
مدیریت بحران؛
سیاستگذاری شهری؛
مدیریت کلانشهرها.
۵. برنامهریزی مسکن
این گرایش بر مسائل سکونت، مسکن و سیاستهای مرتبط با آن تمرکز دارد.
موضوعات اصلی عبارتاند از:
سیاستگذاری مسکن؛
مسکن اجتماعی؛
مسکن گروههای کمدرآمد؛
بازار زمین و مسکن؛
استطاعتپذیری مسکن؛
سکونتگاههای غیررسمی؛
بافتهای فرسوده؛
نوسازی و بهسازی شهری؛
توسعه مسکن و گسترش شهر.
۲. گرایشها و حوزههای تخصصی مرتبط با علوم شهری
برخی از این عناوین ممکن است بهصورت گرایش مستقل، رشته میانرشتهای، برنامه آموزشی یا حوزه تخصصی در دانشگاهها ارائه شوند.
۱. حملونقل و برنامهریزی شهری
این حوزه به جابهجایی افراد و کالا در شهر میپردازد و موضوعات زیر را دربرمیگیرد:
برنامهریزی حملونقل؛
مهندسی ترافیک؛
حملونقل عمومی؛
مترو و اتوبوس تندرو؛
پیادهمداری؛
دوچرخهسواری؛
توسعه مبتنی بر حملونقل عمومی یا TOD؛
مدیریت پارکینگ؛
ایمنی ترافیک؛
حملونقل پاک.
۲. برنامهریزی محیطزیست شهری
این حوزه بر رابطه شهر و محیط زیست تمرکز دارد.
موضوعات آن شامل موارد زیر است:
توسعه پایدار شهری؛
آلودگی هوا و صوت؛
مدیریت پسماند؛
فضای سبز شهری؛
مدیریت منابع آب؛
شهر کمکربن؛
انرژی در شهر؛
ارزیابی اثرات زیستمحیطی؛
طراحی اقلیمی؛
اکولوژی شهری.
۳. تابآوری و مدیریت بحران شهری
این حوزه توان شهرها برای مقابله با بحرانها و بازگشت به شرایط عادی را بررسی میکند.
موضوعات اصلی:
زلزله؛
سیل؛
خشکسالی؛
فرونشست زمین؛
تغییرات اقلیمی؛
بحرانهای اجتماعی؛
مدیریت ریسک؛
برنامهریزی اضطراری؛
زیرساختهای تابآور؛
پدافند غیرعامل شهری.
۴. شهر هوشمند
شهر هوشمند از فناوری و داده برای بهبود مدیریت و خدمات شهری استفاده میکند.
موضوعات این حوزه عبارتاند از:
فناوری اطلاعات و ارتباطات؛
اینترنت اشیا؛
دادههای بزرگ؛
سامانههای هوشمند حملونقل؛
خدمات الکترونیک شهری؛
حکمرانی دیجیتال؛
مدیریت هوشمند انرژی؛
شهروند هوشمند؛
هوش مصنوعی در شهرسازی؛
داشبوردها و سامانههای اطلاعات شهری.
۵. سیستم اطلاعات جغرافیایی و سنجش از دور
این حوزه برای تحلیل فضایی و مکانی شهرها استفاده میشود.
موضوعات آن شامل موارد زیر است:
GIS شهری؛
تحلیل فضایی؛
تولید نقشههای شهری؛
سنجش از دور؛
تحلیل تصاویر ماهوارهای؛
پایگاه داده مکانی؛
مدلسازی شهری؛
تحلیل شبکه؛
مکانیابی خدمات؛
Web GIS.
۶. بازآفرینی شهری و حفاظت از بافتهای تاریخی
این حوزه به بهسازی، نوسازی و احیای بافتهای شهری میپردازد.
موضوعات اصلی:
بافتهای فرسوده؛
بافتهای تاریخی؛
سکونتگاههای غیررسمی؛
فقر و نابرابری شهری؛
توانمندسازی ساکنان؛
حفاظت از میراث شهری؛
باززندهسازی مراکز تاریخی؛
مشارکت جامعه محلی؛
توسعه میانافزا؛
احیای فضاهای متروک شهری.
۷. طراحی و برنامهریزی منظر شهری
این حوزه به عناصر طبیعی، کالبدی و بصری محیط شهر توجه دارد.
موضوعات آن عبارتاند از:
منظر خیابان؛
منظر فرهنگی؛
فضاهای سبز؛
پارکها و باغهای شهری؛
شبکه سبز شهری؛
روددرهها و حاشیه رودخانهها؛
مبلمان شهری؛
نورپردازی شهری؛
طراحی فضای عمومی؛
هویت بصری شهر.
۸. جامعهشناسی شهری
جامعهشناسی شهری از حوزههای مهم علوم شهری است و رابطه جامعه، فضا و شهر را بررسی میکند.
موضوعات آن شامل موارد زیر است:
رفتار شهروندان؛
هویت شهری؛
سرمایه اجتماعی؛
مشارکت اجتماعی؛
فقر شهری؛
آسیبهای اجتماعی؛
جداییگزینی فضایی؛
مهاجرت و شهرنشینی؛
عدالت اجتماعی؛
جنسیت و فضای شهری.
۹. اقتصاد شهری و منطقهای
این حوزه مسائل اقتصادی مرتبط با شهر و منطقه را بررسی میکند.
موضوعات اصلی:
اقتصاد زمین؛
بازار مسکن؛
قیمت زمین؛
مالیه شهری؛
درآمدهای شهرداری؛
تأمین مالی پروژههای شهری؛
اقتصاد کلانشهرها؛
توسعه منطقهای؛
اشتغال و فعالیتهای اقتصادی؛
اثر پروژههای شهری بر ارزش املاک.
۱۰. برنامهریزی گردشگری شهری
این حوزه به نقش گردشگری در توسعه شهرها میپردازد.
موضوعات آن عبارتاند از:
گردشگری شهری؛
گردشگری فرهنگی؛
گردشگری تاریخی؛
گردشگری خلاق؛
بازآفرینی مراکز تاریخی؛
اقتصاد گردشگری؛
برنامهریزی فضاهای گردشگری؛
برند شهری؛
شهرهای مقصد گردشگری؛
توسعه پایدار گردشگری.
۱۱. برنامهریزی روستایی و توسعه سکونتگاهها
این حوزه با شهرسازی ارتباط نزدیکی دارد و به توسعه روستاها و پیوند آنها با شهرها میپردازد.
موضوعات آن شامل:
برنامهریزی روستایی؛
توسعه روستایی؛
روابط شهر و روستا؛
مهاجرت روستایی؛
سکونتگاههای پیرامون شهر؛
روستاهای در حال تبدیل به شهر؛
توسعه پایدار روستایی؛
خدماترسانی به مناطق روستایی؛
گردشگری روستایی.
۱۲. برنامهریزی شهری سلامتمحور
این حوزه رابطه محیط شهری و سلامت جسمی و روانی شهروندان را بررسی میکند.
موضوعات مهم:
شهر سالم؛
دسترسی به خدمات درمانی؛
پیادهمداری و سلامت؛
آلودگی و بیماری؛
فضاهای سبز و سلامت روان؛
شهر دوستدار سالمند؛
شهر دوستدار کودک؛
عدالت در دسترسی به خدمات؛
طراحی شهری برای افراد دارای معلولیت.
۳. رشتهها و علوم نزدیک به شهرسازی
علاوه بر گرایشهای مستقیم شهرسازی، رشتههای زیر نیز در دانشگاهها با مسائل شهری ارتباط دارند:
جغرافیا و برنامهریزی شهری
جغرافیا و برنامهریزی روستایی
جغرافیا و برنامهریزی منطقهای
طراحی شهری
معماری
معماری منظر
مدیریت شهری
مدیریت دولتی با تمرکز بر امور شهری
مهندسی عمران ـ حملونقل
مهندسی عمران ـ برنامهریزی حملونقل
مهندسی ترافیک
محیط زیست
جامعهشناسی شهری
اقتصاد شهری و منطقهای
برنامهریزی گردشگری
مدیریت بحران
سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی
مهندسی نقشهبرداری و ژئوماتیک
توسعه روستایی
مطالعات منطقهای
برنامهریزی توسعه اجتماعی و اقتصادی
معماری و شهرسازی اسلامی
مرمت و احیای بناها و بافتهای تاریخی
مدیریت پروژههای شهری
علوم داده و هوش مصنوعی با کاربردهای شهری
۴. گرایشهای مرتبط در مقطع دکتری
در مقطع دکتری، عناوین ممکن است با ساختار دانشگاه و مجوزهای آموزشی تفاوت داشته باشند؛ اما حوزههای رایج پژوهشی شامل موارد زیر هستند:
برنامهریزی شهری؛
طراحی شهری؛
برنامهریزی منطقهای؛
جغرافیا و برنامهریزی شهری؛
جغرافیا و برنامهریزی روستایی؛
مدیریت شهری؛
برنامهریزی محیطزیست شهری؛
حملونقل و برنامهریزی شهری؛
بازآفرینی و توسعه شهری؛
برنامهریزی مسکن؛
سیاستگذاری شهری؛
برنامهریزی فضایی؛
شهر هوشمند؛
تابآوری شهری؛
توسعه پایدار شهری؛
مطالعات شهری و منطقهای.
۵. انتخاب گرایش بر اساس علاقه
علاقه یا هدف شما
گرایش مناسبتحلیل، سیاستگذاری و برنامهریزی توسعه
برنامهریزی شهری
طراحی فضا و کار با نقشه و فرم
طراحی شهری
توسعه استانها و روابط شهر و روستا
برنامهریزی منطقهای
مدیریت شهرداری و سازمانهای شهری
مدیریت شهری
مسکن، زمین و بافتهای فرسوده
برنامهریزی مسکن
حملونقل و ترافیک
برنامهریزی حملونقل
محیط زیست و توسعه پایدار
برنامهریزی محیطزیست شهری
فناوری، نقشه و تحلیل داده
GIS و شهر هوشمند
میراث و بافت تاریخی
بازآفرینی و حفاظت شهری
مسائل اجتماعی و عدالت فضایی
جامعهشناسی و مطالعات شهری
نکته پایانی
همه عناوین بالا الزاماً در تمام دانشگاهها بهعنوان گرایش مستقل ارائه نمیشوند. برخی از آنها ممکن است در قالب رشته مستقل، گرایش کارشناسی ارشد، گرایش دکتری، درس اختیاری، گروه پژوهشی یا موضوع پایاننامه ارائه شوند. برای اطلاع از گرایشهای قطعی هر سال باید دفترچه انتخاب رشته سازمان سنجش و سایت دانشگاه موردنظر بررسی شود.
برنامهریزی گردشگری شهری
چارت درسی کارشناسی مهندسی شهرسازی در دانشگاههای ایران
چارت درسی کارشناسی مهندسی شهرسازی در دانشگاههای ایران بر اساس سرفصلهای مصوب وزارت علوم تنظیم میشود؛ با این حال، عنوان برخی درسها، تعداد واحدها، دروس اختیاری و ترتیب ارائه آنها ممکن است بین دانشگاهها تفاوت داشته باشد. همچنین بعضی دانشگاهها دروس عملی را با عنوان «کارگاه» و برخی با عنوان «تمرین» یا «پروژه» ارائه میکنند.
دوره کارشناسی معمولاً ۸ نیمسال است و حدود ۱۴۰ تا ۱۴۲ واحد دارد. ساختار کلی آن شامل دروس عمومی، پایه، اصلی، تخصصی، اختیاری و پروژه نهایی است.
۱. دروس عمومی
دروس عمومی معمولاً حدود ۲۰ تا ۲۲ واحد هستند. نمونه رایج این دروس عبارتاند از:
فارسی عمومی
زبان انگلیسی عمومی
تربیت بدنی ۱
ورزش ۱ یا تربیت بدنی ۲
اندیشه اسلامی ۱
اندیشه اسلامی ۲
اخلاق اسلامی
انقلاب اسلامی ایران
تاریخ فرهنگ و تمدن اسلام و ایران
آشنایی با منابع اسلامی
تفسیر موضوعی قرآن یا نهجالبلاغه
دانش خانواده و جمعیت
وصایای امام خمینی
تاریخ تحلیلی صدر اسلام
آشنایی با دفاع مقدس
کارآفرینی یا مهارتهای زندگی، در برخی دانشگاهها
نقل قول:دانشگاهها معمولاً بخشی از این دروس را مطابق مقررات آموزشی و سرفصل عمومی وزارت علوم انتخاب میکنند؛ بنابراین فهرست دقیق دروس عمومی در همه دانشگاهها یکسان نیست.
۲. دروس پایه
دروس پایه، مبانی ریاضی، فنی، اجتماعی و نظری رشته شهرسازی را تشکیل میدهند. عناوین رایج عبارتاند از:
ریاضیات عمومی ۱
ریاضیات عمومی ۲
کاربرد ریاضیات در شهرسازی
آمار و احتمالات
هندسه کاربردی
نقشهخوانی و فنون ترسیم
مبانی جامعهشناسی
جامعهشناسی شهری
مبانی اقتصاد
اقتصاد شهری
مبانی جغرافیا
جغرافیای شهری
مبانی محیط زیست
مبانی اکولوژی
مبانی برنامهریزی شهری
مبانی طراحی شهری
درک و بیان محیط
مبانی معماری
مبانی هنرهای تجسمی
آشنایی با معماری جهان
آشنایی با معماری ایران
شناخت فضا و محیط شهری
مبانی GIS و نقشههای شهری
روش تحقیق در شهرسازی
بسته به دانشگاه، برخی از این موارد ممکن است در گروه دروس اصلی یا تخصصی قرار بگیرند.
۳. دروس اصلی شهرسازی
دروس اصلی، بدنه علمی و حرفهای رشته مهندسی شهرسازی را تشکیل میدهند.
الف) تاریخ شهر و شهرسازی
تاریخ شهر و شهرنشینی در جهان
تاریخ شهر و شهرسازی در ایران پیش از اسلام
تاریخ شهر و شهرسازی در ایران پس از اسلام
تاریخ معماری جهان
تاریخ معماری ایران
شهر اسلامی
سیر تحول شهرهای ایران
آشنایی با میراث فرهنگی و شهرهای تاریخی
ب) نظریههای شهرسازی
نظریههای شهرسازی
نظریههای برنامهریزی شهری
نظریههای طراحی شهری
مکتبها و جنبشهای شهرسازی
شهر معاصر
شهر و مدرنیته
شهر پایدار و شهر انسانمحور
شهر و جامعه
ج) برنامهریزی شهری
برنامهریزی شهری ۱
برنامهریزی شهری ۲
برنامهریزی شهری ۳
برنامهریزی کاربری زمین
برنامهریزی مسکن
برنامهریزی خدمات شهری
برنامهریزی اجتماعی شهری
برنامهریزی اقتصادی شهری
برنامهریزی راهبردی شهری
برنامهریزی محلهای
برنامهریزی ناحیهای
برنامهریزی توسعه شهری
برنامهریزی مشارکتی
برنامهریزی بافتهای فرسوده و ناکارآمد
برنامهریزی سکونتگاههای غیررسمی
د) برنامهریزی منطقهای و روستایی
مبانی برنامهریزی منطقهای
برنامهریزی منطقهای ۱
برنامهریزی منطقهای ۲
آمایش سرزمین
برنامهریزی توسعه منطقهای
برنامهریزی ناحیهای
برنامهریزی روستایی
برنامهریزی توسعه روستایی
روابط شهر و روستا
نظامهای شهری و سکونتگاهی
برنامهریزی فضایی
توسعه پایدار منطقهای
هـ) طراحی شهری
طراحی شهری ۱
طراحی شهری ۲
طراحی شهری ۳
مبانی طراحی شهری
طراحی فضاهای شهری
طراحی میدان و فضای عمومی
طراحی محور و خیابان شهری
طراحی محله شهری
طراحی مرکز شهری
طراحی بافتهای تاریخی
طراحی محیط شهری
منظر شهری
زیباییشناسی شهری
خوانایی و هویت شهری
مبلمان و تجهیزات شهری
طراحی شهری پایدار
طراحی برای گروههای خاص و افراد کمتوان
۴. کارگاهها و دروس عملی
کارگاهها از مهمترین بخشهای رشته شهرسازی هستند و معمولاً با انجام مطالعات و تهیه نقشه و گزارش همراهاند.
الف) کارگاههای برنامهریزی
کارگاه برنامهریزی شهری ۱
کارگاه برنامهریزی شهری ۲
کارگاه برنامهریزی شهری ۳
کارگاه برنامهریزی منطقهای
کارگاه طرحهای توسعه شهری
کارگاه طرح جامع شهری
کارگاه طرح تفصیلی
کارگاه برنامهریزی محلهای
کارگاه مطالعات شهری
کارگاه تحلیل مسائل شهری
ب) کارگاههای طراحی شهری
کارگاه طراحی شهری ۱
کارگاه طراحی شهری ۲
کارگاه طراحی فضای شهری
کارگاه طراحی محله
کارگاه طراحی مرکز شهر
کارگاه طراحی محور شهری
کارگاه بازآفرینی شهری
کارگاه طراحی بافت تاریخی
کارگاه طراحی محیطی
کارگاه منظر شهری
ج) کارگاههای نقشه و تحلیل
کارگاه نقشهبرداری
کارگاه ترسیم فنی
کارگاه کاربرد نرمافزارهای شهرسازی
کارگاه GIS
کارگاه تحلیل فضایی
کارگاه برداشت و تحلیل محیط شهری
کارگاه ارائه و نمایش طرحهای شهری
کارگاه مدلسازی و شبیهسازی شهری
۵. دروس فنی و مهندسی
این دروس دانشجوی شهرسازی را با جنبههای فنی، زیرساختی و اجرایی شهر آشنا میکنند.
نقشهبرداری
نقشهبرداری شهری
عملیات نقشهبرداری
نقشهکشی و ترسیم فنی
توپوگرافی و خواندن نقشه
فتوگرامتری مقدماتی
سنجش از دور
زمینشناسی مهندسی
مصالح و روشهای ساخت
شناخت مواد و مصالح ساختمانی
اصول و مبانی سازهها
تأسیسات شهری
زیرساختهای شهری
شبکههای آب و فاضلاب شهری
شبکه برق و تأسیسات شهری
دفع آبهای سطحی
اصول طراحی شبکه معابر
هندسه راه
مهندسی ترافیک
حملونقل شهری
برنامهریزی حملونقل
پارکینگ و توقفگاهها
حملونقل عمومی
پیادهراه و دوچرخهراه
حملونقل و توسعه شهری
مبانی ایمنی و مدیریت بحران شهری
۶. دروس محیط زیست و توسعه پایدار
محیط زیست شهری
مبانی اکولوژی شهری
اکولوژی شهری
توسعه پایدار
برنامهریزی محیط زیست
ارزیابی اثرات زیستمحیطی طرحهای شهری
تغییرات اقلیمی و شهر
تابآوری شهری
مدیریت بحران شهری
شهر و انرژی
شهر کمکربن
طراحی اقلیمی در شهر
مدیریت منابع آب شهری
مدیریت پسماند شهری
آلودگیهای محیطی در شهر
فضای سبز و شبکه سبز شهری
شهرهای پایدار و هوشمند
۷. دروس اقتصاد، مدیریت و حقوق شهری
الف) اقتصاد و زمین شهری
اقتصاد شهری
اقتصاد منطقهای
اقتصاد زمین و مسکن
اقتصاد پروژههای شهری
بازار زمین و مسکن
مالیه شهری
روشهای تأمین مالی پروژههای شهری
ارزش زمین و املاک
اقتصاد شهرهای جدید
اقتصاد توسعه شهری
ب) مدیریت شهری
مدیریت شهری
مدیریت سازمانهای شهری
مدیریت پروژههای شهری
مدیریت توسعه شهری
مدیریت بحران
حکمرانی شهری
مدیریت مشارکتی
مدیریت خدمات شهری
مدیریت کلانشهری
سازمان و تشکیلات شهری
مدیریت بازآفرینی شهری
مدیریت پروژه و برنامهریزی اجرایی
ج) حقوق و قوانین شهری
حقوق شهری
قوانین و مقررات شهرسازی
قوانین اراضی و املاک
ضوابط طرحهای جامع و تفصیلی
قوانین شهرداریها
مقررات ملی ساختمان مرتبط با شهرسازی
قانون تأسیس شورای عالی شهرسازی و معماری ایران
قانون تعاریف محدوده و حریم شهر، روستا و شهرک
کمیسیون ماده ۵
کمیسیون ماده ۱۰۰
حقوق عمومی و مدیریت شهری
تملک اراضی و املاک برای طرحهای عمومی
حقوق میراث فرهنگی و بافتهای تاریخی
قراردادها و خدمات مشاوره شهرسازی
۸. دروس فناوری و نرمافزار
عنوان و تعداد این دروس بین دانشگاهها تفاوت زیادی دارد، اما محتوای آنها معمولاً شامل موارد زیر است:
کاربرد کامپیوتر در شهرسازی
مبانی سیستم اطلاعات جغرافیایی
GIS پیشرفته
کاربرد GIS در برنامهریزی شهری
کاربرد GIS در طراحی شهری
سنجش از دور در شهرسازی
تحلیل فضایی
تحلیل شبکه در GIS
پایگاه دادههای مکانی
نقشهکشی با AutoCAD
ترسیم و ارائه با Photoshop
مدلسازی سهبعدی با SketchUp
مدلسازی شهری با Rhino یا نرمافزارهای مشابه
مصورسازی دادههای شهری
شبیهسازی شهری
شهر هوشمند
دادههای بزرگ و شهرسازی
کاربرد هوش مصنوعی در شهرسازی
تولید نقشههای موضوعی
وبGIS و سامانههای اطلاعات مکانی
۹. مسکن، بافت فرسوده و بازآفرینی شهری
برنامهریزی مسکن
سیاستگذاری مسکن
مسکن اجتماعی
مسکن و گروههای کمدرآمد
مسکن و توسعه شهری
سکونتگاههای غیررسمی
حاشیهنشینی و فقر شهری
بافتهای فرسوده شهری
بازآفرینی شهری
بهسازی و نوسازی شهری
توانمندسازی محلهای
حفاظت و احیای بافت تاریخی
مشارکت ساکنان در بازآفرینی
شهرهای جدید
توسعه پیرامونی و گسترش افقی شهر
۱۰. دروس تخصصی انتخابی
دانشجو معمولاً باید تعدادی واحد از میان دروس اختیاری یا انتخابی گروه انتخاب کند. گزینههای رایج عبارتاند از:
روانشناسی محیط
رفتار محیطی
جامعهشناسی شهری پیشرفته
اقتصاد مسکن
اقتصاد زمین شهری
برنامهریزی گردشگری
گردشگری شهری
برنامهریزی شهرهای ساحلی
برنامهریزی شهرهای کویری
برنامهریزی شهرهای مرزی
برنامهریزی کلانشهری
برنامهریزی شهری در کشورهای در حال توسعه
برنامهریزی سلامتمحور
شهر دوستدار کودک
شهر دوستدار سالمند
شهر برای افراد دارای معلولیت
جنسیت و فضاهای شهری
عدالت فضایی
حق به شهر
مشارکت شهروندی
مدیریت و برنامهریزی بحران
پدافند غیرعامل در شهر
طراحی و برنامهریزی فضاهای زیرزمینی
طراحی و برنامهریزی شهرهای هوشمند
انرژی و شهر
منظر فرهنگی
حفاظت از میراث شهری
مرمت شهری
طراحی شهری در بافت تاریخی
شهر و معماری اسلامی
برنامهریزی کاربری اراضی
ارزیابی طرحهای شهری
روشهای تصمیمگیری چندمعیاره
مدلسازی شهری
تحلیل شبکههای شهری
روشهای پیشبینی در برنامهریزی شهری
کاربرد دادههای ماهوارهای در شهرسازی
کاربرد برنامهنویسی در تحلیل شهری
کارآفرینی و کسبوکار شهری
مطالعات تطبیقی شهرها
۱۱. کارآموزی
در بسیاری از دانشگاهها درس کارآموزی در نیمسالهای پایانی ارائه میشود.
محلهای رایج کارآموزی عبارتاند از:
شهرداریها؛
معاونتهای شهرسازی و معماری؛
شوراهای اسلامی شهر؛
شرکتهای مهندسین مشاور؛
دفاتر طراحی شهری؛
دفاتر تهیه طرحهای جامع و تفصیلی؛
سازمانهای مدیریت و برنامهریزی؛
سازمانهای حملونقل و ترافیک؛
سازمانهای نوسازی و بازآفرینی شهری؛
مراکز پژوهشی و دانشگاهی.
کارآموزی معمولاً با ارائه گزارش، معرفی محل کارآموزی و تأیید استاد مربوط همراه است.
۱۲. پروژه نهایی کارشناسی
پروژه نهایی معمولاً در نیمسال هشتم یا یکی از نیمسالهای پایانی انجام میشود و ممکن است شامل یکی از موارد زیر باشد:
تهیه طرح پیشنهادی برای یک محله
تحلیل و برنامهریزی یک ناحیه شهری
طراحی یک فضای عمومی
مطالعه و طراحی محور شهری
تهیه طرح بازآفرینی بافت فرسوده
تهیه طرح تفصیلی برای یک محدوده
مطالعه حملونقل و ترافیک یک منطقه
تحلیل ساختار فضایی یک شهر
مطالعه مسائل اجتماعی و اقتصادی یک محله
تهیه طرح توسعه گردشگری شهری
تحلیل کاربری زمین با استفاده از GIS
تدوین طرح تابآوری یا توسعه پایدار شهری
اجزای معمول پروژه نهایی عبارتاند از:
بیان مسئله؛
اهداف و ضرورت تحقیق؛
مطالعات پایه؛
تحلیل وضع موجود؛
شناسایی مشکلات و ظرفیتها؛
تدوین چشمانداز و اهداف؛
ارائه راهبردها و سیاستها؛
ارائه طرح یا سناریو؛
نقشهها و جداول تحلیلی؛
گزارش نهایی و دفاع.
نمونه چارت هشت نیمسال
ترتیب زیر یک نمونه رایج است و الزاماً چارت رسمی همه دانشگاهها نیست.
نیمسال اول
ریاضیات عمومی ۱
مبانی جامعهشناسی
مبانی جغرافیا
نقشهخوانی و فنون ترسیم
فارسی عمومی
یکی از دروس عمومی
تربیت بدنی ۱
نیمسال دوم
ریاضیات عمومی ۲
آمار و احتمالات
مبانی اقتصاد
درک و بیان محیط
مبانی معماری
زبان انگلیسی عمومی
یکی از دروس عمومی
نیمسال سوم
کاربرد ریاضیات در شهرسازی
تاریخ شهر و شهرسازی در جهان
تاریخ شهر و شهرسازی در ایران
مبانی برنامهریزی شهری
مبانی طراحی شهری
نقشهبرداری
کارگاه ترسیم یا برداشت محیط
نیمسال چهارم
جامعهشناسی شهری
اقتصاد شهری
جغرافیای شهری
نظریههای شهرسازی
برنامهریزی شهری ۱
کارگاه برنامهریزی شهری
یکی از دروس عمومی
نیمسال پنجم
برنامهریزی شهری ۲
طراحی شهری ۱
برنامهریزی حملونقل
GIS در شهرسازی
تأسیسات و زیرساختهای شهری
کارگاه طراحی شهری
یکی از دروس اختیاری
نیمسال ششم
برنامهریزی شهری ۳
طراحی شهری ۲
برنامهریزی منطقهای
قوانین و مقررات شهرسازی
محیط زیست شهری
کارگاه طرحهای توسعه شهری
یکی از دروس اختیاری
نیمسال هفتم
طراحی شهری ۳
برنامهریزی مسکن
مدیریت شهری
بازآفرینی و بهسازی شهری
کارگاه طرح جامع یا تفصیلی
کارآموزی
یکی از دروس اختیاری
نیمسال هشتم
پروژه نهایی کارشناسی
دروس اختیاری باقیمانده
دروس جبرانی یا باقیمانده از نیمسالهای قبل
جمعبندی تعداد واحدها
ساختار معمول دوره کارشناسی مهندسی شهرسازی بهصورت تقریبی چنین است:
گروه درسی
تعداد تقریبی واحددروس عمومی
۲۰ تا ۲۲
دروس پایه
حدود ۲۵ تا ۳۰
دروس اصلی
حدود ۵۰ تا ۶۰
دروس تخصصی و کارگاهی
حدود ۲۵ تا ۳۵
دروس اختیاری
حدود ۶ تا ۱۰
کارآموزی و پروژه نهایی
بسته به دانشگاه مجموع دوره حدود ۱۴۰ تا ۱۴۲ واحد
نکته مهم
این فهرست، چارت جامع و رایج رشته مهندسی شهرسازی در ایران است؛ اما برای انتشار بهعنوان چارت رسمی یک دانشگاه خاص باید نام دانشگاه و سال تصویب برنامه مشخص شود. چارت دانشگاههای مختلف ممکن است در موارد زیر متفاوت باشد:
عنوان دقیق دروس؛
تعداد واحد هر درس؛
جایگاه درس در گروه پایه، اصلی یا تخصصی؛
تعداد کارگاهها؛
وجود یا حذف کارآموزی؛
تعداد دروس اختیاری؛
ترتیب ارائه در نیمسالها؛
دروس تخصصی مرتبط با GIS، حملونقل، طراحی شهری یا برنامهریزی منطقهای.
![[عکس: دستورالعمل-اجرايی-قانون-درآمد-پايدار-و-ه...ا-1404.png]](https://urbanity.ir/wp-content/uploads/2026/07/دستورالعمل-اجرايی-قانون-درآمد-پايدار-و-هزينه-شهرداری-ها-و-دهياری-ها-1404.png)
![[عکس: قانون-تعاريف-محدوده-و-حريم-شهر،-روستا-و-شهرك-1384.png]](https://urbanity.ir/wp-content/uploads/2026/07/قانون-تعاريف-محدوده-و-حريم-شهر،-روستا-و-شهرك-1384.png)